Друк
21.10.2014
Аб нестварэньні Грэка-Каталіцкай Царквы ў 1596 годзе
 
18 (8) кастрычніка 1596 году ў Берасьці сьвету было абвешчана рашэньне беларускіх і ўкраінскіх праваслаўных ярархаў Кіеўскай мітраполіі пра аднаўленьне на тэрыторыі Рэчы Паспалітай еднасьці з Рымскай Апостальскай Сталіцай. Часта даводзіцца чуць з вуснаў людзей і чытаць у публікацыях сучасных дасьледчыкаў сьцьвярджэньне, што ў выніку Берасьцейскай уніі 1596 году была створана Ўніяцкая (Грэка-Каталіцкая) Царква. Ці так гэта — чытайце ў навуковым артыкуле беларускага кнігазнаўца і кандыдата культуралогіі з Менску Алеся Сушы.
 
Катэдральная царква сьв. Мікалая ў Берасьце, дзе была абвешчана 18 (8) кастрычніка 1596 г. Берасьцейская царкоўная унія.
Часта даводзіцца чытаць у публікацыях сучасных дасьледчыкаў сьцьвярджэньне, што ў 1596 г. «была створана» грэка-каталіцкая (ўніяцкая) Царква [2, с. 142; 7, с. 331; 8, с. 583; 11, с. 114; 10, с. 474]. Т.В. Габрусь піша, напрыклад: «Фатальная разьяднанасьць беларусаў па канфесійным прынцыпе толькі ў XVII-XVIII стст. ... была на нейкі перыяд пераадолена стварэньнем аб’яднанай грэка-каталіцкай Царквы...» [1, с. 68-69]. Паводле С. Лазуткі, галоўнай марай, якую ажыцьцяўляў Леў Сапега, «было примирение различных христианских конфессий, обьединение православия с католичеством и создание униатской церкви» [6, с. 8]. У друку і вусным слове кажуць пра «новаўтвораную ўніяцкую Царкву» [11, с. 115], «новае веравызнаньне» [3, с. 7, 18], «новую Царкву» [10, с. 474], «новую веру» [3, с. 18] і нават «новы абрад» [3, с. 18].
 
На наш погляд, такія выказваньні зьяўляюцца ня вельмі карэктнымі.
Новую Царкву на Берасьцейскім саборы ствараць ніхто не зьбіраўся. Галоўнай мэтай сабора было аднаўленьне былога адзінства хрысьціянства, вырашэньне праблемаў, якія не дазвалялі спыніць міжканфесійныя канфлікты.
 
Больш таго, як нам уяўляецца, канчатковага падзелу хрысьціянства на заходняе і ўсходняе ў Беларусі так і не адбылося. Першыя зьвесткі аб пранікненьні хрысьціянства на беларускія землі сьведчаць пра двухвектарнасьць гэтага працэсу. Дасьледчыкі адзначаюць, што да ХІІІ ст. падзел хрысьціянства зачапіў славянскі сьвет у нязначнай ступені [12, с. 5-39]. І толькі з ХIIІ—ХІV ст. пачынаюць праяўляцца пэўныя адрозьненьні, узрастае міжканфесійнае супрацьстаяньне. Што ж датычыцца Беларусі, то тут назіраецца не павелічэньне падзелу хрысьціянства, а ўзмацненьне намаганьняў захаваць адзінства хрысьціянскай Царквы. У якасьці найлепшага сродку для гэтага быў абраны шлях уніі (саюзу) канфесіяў.
 
Каля 1396 г. у Вільні адбылася сустрэча мітрапаліта Кіпрыяна Цамблака з каралём Уладзіславам Ягайлам (верагодна, таксама і князем Вітаўтам), вынікам якой стаў ліст да канстанцінопальскага патрыярха Антонія IV з прапановай склікаць «на Русі» агульнацаркоўны сабор і абмеркаваць неабходнасьць уніі Цэркваў. У 1418 г. новы мітрапаліт Рыгор Цамблак адправіўся на чале вялікай дэлегацыі на Канстанцкі ўсяленскі сабор каталіцкай Царквы, дзе планавалася падпісаць усехрысьціянскую унію. На саборы былі агучаны дзьве прамовы Цамблака, у якіх выказвалася спадзяваньне на аднаўленьне былога адзінства хрысьціянства.
 
Наступны мітрапаліт Герасім у 1434 г. вёў з князем Сьвідрыгайлам перамовы пра аб’яднаньне праваслаўнай Царквы з каталіцкай, для чаго Герасім меў намер ехаць у Рым. Пры чынным удзеле кіеўскага мітрапаліта Ісідора ў 1439 г. у Фларэнцыі на сусьветным хрысьціянскім саборы быў падпісаны «Акт яднаньня Цэркваў». Многія аўтары адзначаюць, што і наступны мітрапаліт Рыгор Балгарын прапагандаваў у ВКЛ прынцыпы паяднаньня Цэркваў, прынятыя на Фларэнтыйскім саборы.
 
У 1476 г. да Папы рымскага Сікста IV была накіравана «Эпістолія», або грамата, пад якой падпісаліся 16 аўтарытэтных царкоўных і сьвецкіх дзеячаў таго часу: кіеўскі мітрапаліт Місаіл, архімандрыты найбольш значных манастыроў ВКЛ, а таксама шэраг вельмі прадстаўнічых сьвецкіх асобаў. У «Эпістоліі» на Папу рымскага ўскладаюцца надзеі пра клопат аб дабрабыце божых Цэркваў і іх адзінстве. Складальнікі даказваюць, што яны належаць да той жа Царквы, што і сам папа, паказваюць адзінства веры, сьвятых таінстваў, кажуць, што яны жывуць у адпаведнасьці з сямю ўсяленскімі саборамі, а таксама ўхваляюць восьмы — Фларэнтыйскі 1439 г. Больш таго, яны падкрэсьліваюць, што прызнаюць папу найвышэйшым пастырам. У «Эпістоліі» выказваюцца спадзяваньні на вырашэньне спрэчак унутры аднаго «Цела Хрыстовага», г. зн. унутры адной Царквы. Таму не зусім карэктна нават казаць пра унію як саюз розных Цэркваў, бо Царква, на думку айчынных царкоўных дзеячаў, была адна.
 
Кароткі перыяд кіраваньня мітраполіяй Ёсіфам Балгарыновічам быў увесь прасякнуты ідэяй уніі. Мітрапаліт вёў перамовы з канстанцінопальскім патрыярхам Ніфонтам пра магчымасьці заключэньня царкоўнай уніі, пасьля чаго ў 1500 г. разам з віленскім каталіцкім біскупам Альбертам Войцехам і вялікім князем Аляксандрам напісаў ліст да Папы рымскага Аляксандра VI з просьбай аб царкоўнай уніі.
 
Ступень важнасьці і актуальнасьці ідэі царкоўнай уніі ў Беларусі ў XV ст. бачная з таго факту, што амаль усе беларуска-ўкраінскія праваслаўныя мітрапаліты гэтага перыяду ставіліся да ідэі уніі вельмі станоўча. Больш таго, амаль усе яны актыўна дзейнічалі для яе рэалізацыі. Выключэньнем зьяўляюцца толькі мітрапаліты Сімяон, Ёна і Макарый, пра кароткачасовую дзейнасьць якіх (у тым ліку ў справе уніі) нам амаль нічога не вядома. Ні ў адным з пасланьняў да ўсходніх патрыярхаў ці рымскіх папаў беларускія праваслаўныя ярархі ня кажуць пра непераадольныя перашкоды на шляху паяднаньня Цэркваў, не вінавацяць ва ўсіх грахах заходні бок і не адмаўляюць (а часам і прымаюць) яго праваты па некаторых пытаньнях абраднасьці і дагматыкі.
 
Аналіз лістоў беларуска-ўкраінскіх мітрапалітаў да канстанцінопальскіх патрыярхаў і да рымскіх папаў дазваляе нам зрабіць выснову, што іх намаганьні былі накіраваныя зусім не на стварэньне нечага новага — новага адзінства ці саюзу Цэркваў або, тым больш, новай Царквы. Гэтыя лісты хутчэй толькі пацьвярджалі наяўны стан хрысьціянскай Царквы ў Беларусі ў непарыўным адзінстве і з хрысьціянскім Усходам, і з хрысьціянскім Захадам.
 
У першай палове — сярэдзіне XVI ст. назіраецца зьмяншэньне цікавасьці праваслаўнай Царквы да ідэі уніі. Адной з асноўных прычынаў такіх зьменаў можна назваць хуткае распаўсюджаньне ў гэты перыяд пратэстантызму: сотні беларускіх шляхецкіх родаў перайшлі ў кальвінізм. У другой палове XVI ст. адбываецца вяртаньне да ідэі паяднаньня хрысьціянства.
 
Каб зьберагчы ўласную незалежнасьць ва ўмовах стварэньня ў 1589 г. Маскоўскай патрыярхіі, беларускія праваслаўныя япіскапы, сабраўшыся ў 1590 г. у Бельзе, вырашылі пайсьці на саюз з Рымам і выпрацавалі план дзеяньняў па аб’яднаньні ўсходняй і заходняй Цэркваў. У тым жа годзе план быў абнародаваны, а ў 1596 г. рэалізаваны ў выглядзе Берасьцейскай царкоўнай уніі. Гэта была чарговая спроба замацаваньня хрысьціянскага адзінства, якая нарэшце перайшла ад словаў да канкрэтнай справы.
Грамата Берасьцейскай царкоўнай уніі 1596 г.
 
Ініцыятары уніі апелявалі да айчыннай гісторыі, якая сьведчыла пра імкненьне іх папярэднікаў захаваць адзінства хрысьціянскай Царквы і пра існаваньне ідэі царкоўнай уніі як сродку паяднаньня ўсходняй і заходняй традыцыяў. Тым самым яны паказвалі, што нічога новага ня ўводзяць, а толькі працягваюць бацькоўскую справу.
 
Па сутнасьці, ва ўсходняй Царкве ВКЛ была праведзена рэформа, вынікі якой можна параўнаць з вынікамі рэформы патрыярха Нікана ў Расеі. Кіраваць Царквой працягваў той самы мітрапаліт, тыя ж япіскапы, у тых жа япархіях, у тых самых цэрквах вялі службы пераважна тыя ж сьвятары, служылі ўсё тую ж усходнюю літургію, а на службу хадзілі тыя самыя вернікі. Якая ж гэта новая Царква? Самі прадстаўнікі рэфармаванай Царквы амаль ніколі не казалі пра яе стварэньне ў 1596 г. Яны прасочвалі яе існаваньне ад самых раньніх часоў хрысьціянства.
 
Фактычна ўсе беларускія праекты царкоўнай уніі падкрэсьлівалі неабходнасьць захаваньня ўсходніх абрадаў, догматаў і г. д. Таму і ня дзіўна, што «новаўтвораная ўніяцкая Царква захавала свае структуры; усе праваслаўныя япархіі, якія ахоплівалі беларускія і літоўскія землі, сталі уніяцкімі..., а кіраўнікі уніяцкай Царквы захавалі тытул мітрапалітаў кіеўскіх» [11, с. 115]. Царква не была новаўтворанай. Гэта была ўсё тая ж усходняя Царква.
 
Частка праваслаўнага сьвятарства і сьвецкіх асобаў не падтрымала рэформу перападпарадкаваньня, у выніку чаго ўзьнік царкоўны раскол. Яны пайшлі на разрыў адносінаў з мітрапалітам і яго аднадумцамі, якіх празвалі «уніятамі» або «унітамі». Такім чынам, з усходняй Царквы ВКЛ, у якой адбылася царкоўная рэформа, вылучылася частка тых, хто не прыняў унію, выступіў супраць яе. Іх «уніяты» ў адказ назвалі «дызунітамі», г. зн. тымі, хто выступае супраць уніі, або «адшчапенцамі» ці «схізматыкамі», г. зн. тымі, хто выступае за схізму, падзел цэркваў (параўнайце з «раскольнікамі» ў Расеі).
 
І «уніяты», і «схізматыкі» працягвалі называць сябе праваслаўнымі або прадстаўнікамі ўсходняй Царквы. Асацыяцыі з расейскім расколам відавочныя. Ня дзіўна, што некаторыя аўтары (пераважна праціўнікі уніі) называюць падзеі 1596 г. менавіта расколам [4, с. 19].
 
Цікава, што кіраўніцтва дзяржавы і арганізатары уніі лічылі тых, хто унію не прыняў, ні ў якім разе не прадаўжальнікамі даўняй праваслаўнай традыцыі, а стваральнікамі чагосьці новага, а частку Царквы, што не прыняла рэформу, — нейкім новаўвядзеньнем [4, с. 25]. У гэтым кантэксьце цалкам прыймальным выглядае выказваньне А. Грыцкевіча: «У выніку прыняцьця Берасьцейскай уніі праваслаўная Царква Рэчы Паспалітай стала грэка-каталіцкай (уніяцкай) Царквой. Яна захавала ўласную арганізацыйную структуру і ярархію, многія праваслаўныя абрады, богаслужэньне на царкоўнаславянскай мове, беларускую і ўкраінскую мовы ў рэлігійнай літаратуры і казаньнях» [5, с. 316]. З таго, што праваслаўная Царква ў 1596 г. ператварылася ў грэка-каталіцкую, можна зрабіць лагічную выснову, што асобы, якія не прынялі рэформу, вылучыліся з складу Царквы і стварылі новую, якая з часам правяла сваю (вельмі падобную) рэформу перападпарадкаваньня, перайшоўшы з падначаленьня Канстанцінопаля ў падначаленьне Маскве.
 
Такім чынам, ёсьць усе падставы для таго, каб казаць, што ў 1596 г. была створана новая праваслаўная («схізматычная») Царква. Аднак на нашую думку, такую выснову рабіць таксама ня варта. Больш верным было б казаць, што ў 1596 г. адбыўся падзел усходняй хрысьціянскай Царквы Рэчы Паспалітай на дзьве часткі, кожная з якіх пайшла сваім шляхам і якія ўрэшце злучыліся ў ХІХ ст. Таму нам падаецца карэктнай думка Мірановіча: «Праваслаўны сабор 1596 г. стаў прычынай падзелу Ўсходняй царквы на праваслаўную і ўніяцкую» [9, с. 12].
 
У сувязі з гэтым у 1839 г. адбылося менавіта ўзьяднаньне (без двукосься)* дзьвюх частак усходняй хрысьціянскай Царквы ў Беларусі. Хай гвалтоўнае, але ж узьяднаньне. З аднаго боку, Расейская Праваслаўная Царква не лічыла грэка-каталіцкую Царкву праваслаўнай, бо яна адышла ад чыстай усходняй традыцыі, была «сапсаваная» кантактамі з Захадам. З іншага боку, праваслаўныя ніколі не адрывалі ад сябе грэка-каталікоў, лічылі іх хай ня самай «якаснай», але ўсё ж часткай сваёй Царквы.
 
У назвах работ дасьледчыкаў ХІХ ст. мы амаль не знаходзім згадак пра ўніяцкую (грэка-каталіцкую) Царкву, але толькі пра унію як пэўны перыяд у гісторыі Ўсходняй Царквы Паўночна-Заходняга краю: «Литовская церковная уния», «Последнее воссоединение с православной церковью униатов Белорусской епархии», «Что такое уния, как она началась и как окончилась», «Униатский митрополит Лев Кишка и его значение в истории Унии», «История воссоединения западнорусских униатов старых времен», «Из истории воссоединения униатов в Белоруссии», «Материалы для истории воссоединения униатов в Белоруссии 1780-1795 годов», «Историческое известие о возникшей в Польше Унии», «Что дала православным западно-руссам уния?» і інш. Такім чынам, пазіцыя расейскіх дасьледчыкаў ХІХ ст. па некаторых пытаньнях (1596 г. называюць расколам, 1839 г. — узьяднаньнем, кажуць не пра Царкву, а пра унію) падаецца нам больш блізкай, чым пазіцыя сучасных абаронцаў уніі.
 
Можна назваць мэтазгодным ужываньне тэрміну «грэка-каталіцкая Царква ў Беларусі» для пазначэньня ўсходняй (праваслаўнай) хрысьціянскай Царквы ў Рэчы Паспалітай, а потым у Расейскай імперыі, якая заключыла саюз (унію) з заходняй (каталіцкай) хрысьціянскай Царквою. Г. зн. тэрмін «грэка-каталіцкая Царква» азначае пэўны перыяд існаваньня праваслаўнай Царквы, а не асобную, новаствораную Царкву. Ужываньне гэтага тэрміну выклікана цяжкасьцю выкарыстаньня грувасткіх апісальных азначэньняў.
 
Сьпіс літаратуры:
1. Габрусь, Т.В. Абрысы станаўлення стылю барока ў манументальным дойлідстве Беларусі / Т.В. Габрусь // Барока ў беларускай культуры і мастацтве. — 2-е выд. — Мінск, 2001. — С. 65-80.
2. Габрусь, Т.В. Мураваная сакральная архітэктура ХVІ-ХVIII стст. / Т.В. Габрусь // Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце: у 4 т. — Мінск, 2006. — Т. 2: XV — сяр. XVIII ст. — С. 136-391.
3. Гапановіч, В.Ф. Учарашні і сённяшні дзень уніяцкай царквы / В.Ф. Гапановіч, Л.А. Царанкоў. — Мінск: Беларусь, 1985. — 96 с.
4. Григоренко, О. Унія в історії України-Русі: короткий історичний нарис / О. Григоренко. — Житомир: Житомир-РІКО-ПРЕС-РЕКЛАМА, 1995. — 96 с.
5. Грыцкевіч, А. Берасцейская унія 1596 / А. Грыцкевіч // Вялікае княства Літоўскае: энцыкл.: у 2 т. — Т. 1. — Мінск, 2005. — С. 316-317.
6. Лазутка, С.А. Брэсцкая унія 1596 г. ва ўрадавай праграме канцлера ВКЛ Льва Сапегі / С.А. Лазутка // Брэсцкая унія 1596 г.: гісторыя і культура (тэматычны зб. навук. прац). — Брэст, 1996. — С. 8-9.
7. Марозава, С. Уніяцкая царква / С. Марозава, А Філатава // Рэлігія і царква на Беларусі: энцыкл. давед. — Мінск, 2001. — С. 331-334.
8. Марозава, С. Уніяцкая царква / С. Марозава, А. Філатава // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск, 2001. — Т. 6, кн. 1. — С. 583-586.
9. Мірановіч, А. Праваслаўе і унія пры панаванні Яна Казіміра (1648-1668 гг.) / А. Мірановіч // Брэсцкая унія 1596 г.: гісторыя і культура (тэматычны зб. навук. прац). — Брэст, 1996. — С. 12-15.
10. Молакаў, В.А. Уніяцтва / В.А. Молакаў // Беларуская савецкая энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 10. — Мінск, 1974. — С. 474-475.
11. Царква / Г. Галенчанка [і інш.] // Вялікае княства Літоўскае: энцыкл.: у 2 т. — Т. 1. — Мінск: 2005. — С. 111-119.
12. Флоря, Б.Н. У истоков религиозного раскола славянского мира (XIII в.) / Б.Н. Флоря. — СПб.: Алетейя, 2004. — 224 с.
 
Друкуецца паводле:
А.А. Суша. Аб нестварэньні грэка-каталіцкай царквы ў 1596 г. // Леў Сапега (1557—1633 гг.) і яго час: зб. навук. арт. / ГрДУ імя Я. Купалы / рэд. кал. С. В. Марозава [і інш.] — Гродна: ГрДУ, 2007. — С. 294—299.
 
* Ад Рэдакцыі:
 
З думкай аўтара пра тое, што “ў 1839 г. адбылося менавіта ўзьяднаньне (без двукосься) дзьвюх частак усходняй хрысьціянскай Царквы ў Беларусі” можна пагадзіцца хіба што вельмі ўмоўна. Бо на справе разам з скасаваньнем Уніі адбылося чыста механічнае аб’яднаньне большай часткі хрысьціянаў беларуска-візантыйскай традыцыі Кіеўскай мітраполіі (былых уніятаў) з меншай часткай (беларускія праваслаўныя), якая яшчэ раней была інкарпараваная ў склад іншай памеснай Царквы — Расейскай. Пры гэтым у 1839 г. адбылося гвалтоўнае адарваньне ад Паўсюднай Царквы і ліквідацыя еднасьці беларускага хрысьціянства ўсходняй і заходняй традыцыі. Мела месца абумоўленае ў першую чаргу зьнешнімі і сьвецкімі фактарамі прымусовае далучэньне да сінадальнай Расейскай Праваслаўнай Царквы і паступовае растварэньне беларускага ўсходняга хрысьціянства ў расейска-візантыйскай традыцыі. Гэта быў яшчэ адзін (апошні) этап паглынаньня беларускага хрысьціянства, а не яго ўзьяднаньне.
 
Такім чынам, не было і размовы пра рэформу ці нейкі новы этап самастойнага разьвіцьця Царквы беларуска-візантыйскай традыцыі Кіеўскай мітраполіі, якая мела свае вытокі не ў Маскве, а ў Канстанцінопалі, які некалі быў у еднасьці з Рымам.
 
© 2018 Газета "ЦАРКВА"