Царква
Iсус Хрыстос учора і сёньня і навекі Той самы
(Пасланьне Сьв.Ап. Паўла Да Габрэяў 13:8)
Галоўная Архіў нумароў газеты № 1 (60), 2009

Гісторыя Царквы

Г.Піхура (Гай дэ Пікарда)
Царкоўная музыка
на Беларусі

(Пачатак у № 3 (58) 2008, № 4 (59) 2008.)

Частка другая

ПАЛІФОНІЯ

1. Сярэднявечча і Рэнесанс (ад пачатку да 1620 г.)

Пачаткі шматгалосавага царкоўнага сьпеву (паліфоніі) у Беларусі сягаюць, напэўна, да самых пачаткаў царкоўнай музыкі ў гэтым краі. Народ з багатай і раньняй спадчынай гарманізаванага народнага сьпеву наўрад ці мог паўстрымацца, каб ня ўвесьці сваё сьпеўнае мастацтва ў цэрквы ў самым раньнім часе. Думка Смаленскага адносна раньняга ўвядзеньня паліфоніі ў цэрквы робіцца асабліва праўдападобнай, калі заўважым, як блізкімі ёсьць «папеўкі», або ўзоры, старога знаменнага расьпеву да папевак, ужываных у тагачаснай народнай музыцы. Стыль першых гарманізацыяў быў без сумневу народны, уключаючы ў сабе цэлыя часткі аднагалоснага сьпеву, у актавах і пасьлядоўных чацьвёртых і пятых, з пераходам мелодыі ад аднаго голасу да другога. Напэўна, былі ў гэтым сьпеве і элементы прыгожага народнага дысанансу.1

«Арс нова» (новае мастацтва) сярэднявечча, прынесенае ў Беларусь студэнтамі і рэлігійнымі сьпевакамі (рыбалты), знайшло папулярнасьць на князёўскіх дварах і ў школах сьпеву і праз іх пачало рабіць уплыў на сьпеў у вялікіх цэрквах і саборах.2 У ХІV і ХV стст. мы бачым разьвіцьцё сьпеву на два або тры галасы ў цэрквах у Кракаве і ў Вільні, а ў пачатку ХVІ ст., прынамсі ў Заходняй Беларусі, была ўжо моцна ўстаноўленая традыцыя гарманізацыі на чатыры галасы.3 Распаўсюджаньне паліфоніі было аблегчана пераходам беларускай шляхты на лацінскае каталіцтва і яе цягаю да Заходняй культуры.

У Вільні школа літургічнага сьпеву існавала пры саборы сьв. Станіслава ўжо ад 1465 г. Трыдэнцкі сабор (1545-1563) распачаў перыяд рэформы лацінскага літургічнага сьпеву, і новы напрамак быў нададзены хору ў 1579 г. польскім сьпеваком Шымонам з Бжэзіна. Беларускія вернікі масава прыходзілі ў лацінскія цэрквы, якія сталі ўжо тады моднымі, каб пачуць новае «штучнае сьпяваньне» (іскусное пеніе) такіх вядомых польскіх кампазітараў, як Вацлаў Шаматульскі (1529-1572) і Мікола Гамулка (1564-1609). Яны падзіўлялі новазбудаваныя арганы, на якіх майстры Себастыян з Менску (XVI ст.) і Мікола Мазовіч паказвалі свае мастацтва.4 Езуіты ў сваіх новазаложаных калегіях у Вільні, Полацку, Горадні і Нясьвіжы зьвярталі вялікую ўвагу на музычнае ўзгадаваньне. Музыкі Ордэну Ёнаш Грушэўскі (пам. 1646 г.) і Якуб Пашкевіч (пам. 1657 г.) пісалі сьпецыяльныя гімны для вучняў. Паколькі спачатку вялікая колькасьць гэтых вучняў былі праваслаўнымі, дык ня дзіва, што заходняя лацінская музыка знайшла сабе хутка месца ў праваслаўных цэрквах.5

Князь Мікола Радзівіл, галава кальвіністаў, вельмі любіў музыку. Ягоныя аркестра і хор у Вільні зрабілі вялікае ўражаньне на ангельскага амбасадара (Сэр Джэром Горзей), калі апошні адведаў яго ў 1583 г.6 Радзівіл быў апекуном Шаматульскага і прызначыў яго кіраўніком свайго хору ў Нясьвіжы.

Вялікую ролю ў збліжэньні заходняй і ўсходняй музыкі адыграў сьв. Язафат, архіяпіскап Полацкі (1580-1623). Ён сам быў аматарам музыкі і выдатным сьпеваком.7 У часе ягонага ўвядзеньня ў Полацак, ён быў вітаны хорам з мясцовай езуіцкай калегіі, які сьпяваў па-польску і нават на лаціне. Няма сумневу, што гэты сьпеў быў шматгалосны ў заходнім рэнесансавым стылі таго часу.8 Прэабражэнскі слушна заўважвае: «Уніяты падрыхтавалі дарогу для лацінскага сьпеву на нашы (г. зн. праваслаўныя) клірасы».9 Дыякан сьв. Язафата, Дарахвей Леціковіч (дзейнічаў у 1600-1628 г.), быў музыкам ведамым яшчэ з часу, калі быў сьпеваком у хоры Мітрапаліта Іпація Пацея.10

Ва ўсходняй частцы Вялікага Княства, асабліва пасьля Берасьцейскай Уніі, рэнесансавая паліфонія сутыкнулася, аднак, з вялікай варожасьцю з боку праваслаўных, якія ўважалі яе за прыладу «лацінскай ерасі». Разумоўскі піша, што Кіеўскае брацтва супраціўлялася ўвядзеньню «штучнага сьпеву» і нават называла яго «праклятым». Праваслаўныя скардзіліся, што каталікі прыцягвалі ў свае цэрквы «слабых сыноў праваслаўя салодкімі тонамі музычных арганаў».11 Паводле аднаго тагачаснага праваслаўнага трэбніка, сьвятары павінны былі пытацца вернікаў на споведзі, ці не хадзілі яны ў лацінскія цэрквы, каб слухаць музыку.12
Мялеці Сматрыцкі, спачатку вялікі праціўнік Уніі, а пасьля яе прыхільнік, піша ў досыць строгім тоне да аднаго манаха Кіева-Пячорскай Лаўры, Антона Мужылоўскага, абвінавачваючы манахаў гэтага манастыра ў непасьлядоўнасьці іхніх поглядаў на новыя плыні: «Вы кажаце: “О, праклятая Унія”; а ня так яшчэ даўно вы казалі: “Праклятае казаньне” і “Пракляты штучны сьпеў”; калі ж, аднак, гэтыя рэчы былі ўведзеныя і прыняліся, вы пачалі ўважаць іх за добрыя».13
Такім чынам у першых гадох ХVІІ ст. першапачатковы супраціў шматгалоснаму сьпеву быў зламаны. Брацтвы, якія былі заложаныя з мэтаю бараніць чысьціню праваслаўнай веры і праваслаўнага царкоўнага сьпеву, самі сталіся асяродкамі распаўсюджаньня той музыкі, з якой яны раней змагаліся. Разумоўскі ўспамінае аб уплывовым Магілёўскім брацтве, якое загадала ў 1634 г., каб «Архімандрыт Брацкага манастыра і ягоныя наступнікі наглядалі за Брацкімі школамі і глядзелі, каб яны мелі добра згарманізаваны царкоўны сьпеў» (согласное пеніе).14 Падобныя брацтвы існавалі ў Слуцку, Наваградку, Менску, Віцебску, Мсьціслаўлі, Нясьвіжы, Воршы і Крычаве. У іхніх, часам вельмі багатых, бібліятэках былі знойдзеныя рукапісы літургічных сьпеваў на чатыры, пяць, шэсьць, восем і нават дванаццаць галасоў. У брацкіх школах даваліся лекцыі харавога сьпеву, гармоніі і кампазіцыі з мэтаю ўзгадаваньня добрых дзякоў, рэгентаў і сьпевакоў.15 Найбольшы ўклад у беларускую царкоўную паліфонію дало без сумневу Віленскае Сьвятадухаўскае брацтва (атрымала статут у 1584 г.). Сматрыцкі піша, што паліфонія была там нармальным спосабам сьпеву: «Калі я жыў у манастыры ў Вільні, мае вернікі з беларускай Полацкай япархіі любілі мяне. Там кожнае маё слова было законам. Ці я ўваходзіў у царкву, ці выходзіў з яе, заўсёды я быў акружаны сотнямі людзей. Калі я служыў Літургію, сьпеў быў мастацкі, на чатыры хоры (г. зн. чатыры галасы)».16

Вялікая шкода, што, нягледзячы на такі росквіт царкоўнай музыкі ў ХVІ і пачатку ХVІІ стст., толькі малая колькасьць музычных твораў была надрукаваная. Магчыма, параўнаўча малы лік друкарняў у Вялікім Княстве ў гэтым часе быў таму прычынаю.

(Далей будзе)

------------
1. Глядзі: А.Кастальский. Особенности народно-русской музыкальной системы.– Москва і СПб., 1923; А.Swan. The Nature of Russian Folk-Song. The Musical Quarterly.– New York, 1943. Vol. XXIX. P. 498-516. Заўвагі Свана адносна народнай музыкі ў Пскоўшчыне маюць вялікую цікавасьць для студэнтаў беларускай народнай гарманізацыі.

2. «On n´apprend point en Pologne ni á monter â cheval, ni á danser parcequ´il n’y a aucune acadйmie. C´est ce qui fait que les jeunes seigneurs aiment voyager dans les pays étrangers pour y apprendre les langues et les exercices... Les Polonais sont naturellement dégagés et aiment passionnйment la danse et la musique» cf. Sr. de Hauteville. Relation Historique de la Pologne.– Paris, 1697. P. 299-300. Польскія і беларускія вучоныя на ўніверсітэтах у Парыжы, Балоньі і Празе, а пасьля ў Кракаве.

3. J.Reiss. Najpiękniejsze ze wszystkich jest muzyka polska.– Kraków, 1958. S. 28-29. Нават на двары караля Жыгімонта беларускія арганісты, як напр., Адам Мясяжкоўскі, здабылі сабе імя. Глядзі: Б.Смольскі. Вытокі і першапачатковыя формы беларускага музычнага тэатра. Беларускае мастацтва.– Менск, 1960. Выд. АН БССР. С. 140-150.

4. Z.Ivinskis. Kirchengesang in Litauen im XVI-XVIII Jahrhundert. Commentationes Balticae I/69-106.– Bonn, 1953. P. 90-92.

5. Z.Ivinskis, op. cit. P. 102.

6. «When I came to Vilna, the chief city Lithuania, I presented myself and letters patent from the Queen that declared my titles and what I was unto the Great Duke’s Voivod Radziwill, a prince of great excellency, prowess and power... and religious protestant... Took me with him to his Church, heard Divine service, psalms, songs, a sermon and the sacraments administered according to the reformed church; whereat his brother cardinal Radziwill did murmur. His highness did invite me to dinner...; brought me into a very large room where organs and singing was. I was placed before him in the middest of the table; trumpets sounded and kettledrums roared. The first service brought in, jesters and poets discourse merrily, loud instruments and soft played very musically». Cf. Sir Jerome Horsey: Travels – Russia at the close of the XVI th century.– London, 1856. P. 251-252.

7. «Ipse demum primus in choro consistere, et ita composita in omnibus praesens officiis psallere consueverat voce, ut omnes ad intimam devotionem provocaret». Cf. J. Susza. Cursus vitae et certamen martyrii B.Josaphat Kuncevicii.– Ed. Martinov. Paris, 1856. P. 48.

8. Перад уваходам у сабор на Язафата чакалі вучні мясцовай езуіцкай калегіі i лацінскія сьвятары гораду, выстраеныя ў два рады: «lls saluérent le prelat par des chants et se retirйrent aussitôt, pendant que Josaphat allait s’agenouiller devant l’autel et prendre place sur le siége archiépiscopal. Le clergé vint ensuite préter l’obédience á son nouveau pasteur, et une messe fut célébrée en action de grâces de cette heureuse entrйe. La jeunesse ruthéne de la ville chanta alors des vers en polonais en l’honneur de l’évéque...» Cf. A.Guepin: Un apôtre de l’Union des Eglises au XVIIe siécle.– Paris, 1898.Vol. I. P. 214 ff.

9. Глядзі: А.Преображенский. Латинская ересь в русском пении XVII в. Сборник «Орфей».– Петроград, 1922. Кн. I. С. 194.
«Ideoque in libris liturgicis manuscriptis e saec. XVII qui apud unitos in usu erant, invenientur aliquae innovationes quae aliter nullibi occurrunt. Invenimus ibi e. g. sequentiam «Dies irae dies illa» ut patet in linguam slavicam traductam, quae in liturgia pro defunctis cantanda praescribitur, hymnum de Spiritu Sancto «Veni Creator», saepissime hymnum «Те Deum laudamus». Ф.Добрянский. Собр. Рукописей Вил. Публ. Библиотеки.– Вильна, 1882. № 115. С. 210; № 116. С. 268; J. Praszko. De Ecclesia Ruthena Catholica, sede metropolitana vacante 1655-1665".– Roma, 1944. С. 302.

10. Cf. J.Susza, op. cit. С. 46. «Depositio P. Gennadii».

11. А.Преображенский. Культовая музыка. С. 45.

12. «Согреших в сладость, слушая гудения гуслей и орган и труб». Из чина исповедания. Гл. Ал. Веселовский: Розыскания в области русского духовного стиха. Сбор. Отеделения Русск. языка и слов. Акад. Наук.– СПб., 1883. Том XXXII.

13. Разумовский, ор. сіt. С. 207-208.

14. Разумовский, ор. cіt. С. 207.

15. А.А.Папков. Братства. Св. Троицкая Сергеевская Лавра, 1900. С. 152.

16. Разумовский, ор. сіt. С. 209.

Друкуецца паводле часопісу «Божым шляхам»
за 1964 г. (№ 83, сакавік-красавік, с. 8-14; № 84, травень-чэрвень, с. 4-10; № 85, ліпень-жнівень, с. 5-7).
Захаваны асаблівасьці лексікі аўтара, выпраўлены памылкі і правапіс асобных словаў ды скаротаў.

На фота:
Пераносныя арганы такога тыпу былі вельмі распаўсюджаныя ў XVII ст.


Гэты артыкул чыталі 5 разоў (-ы)