Царква
А хто мае дастатак на сьвеце, але, бачачы брата свайго ў нястачы, зачыняе ад яго сэрца сваё, - як застаецца ў тым любоў Божая? Дзеці мае! будзем любіць ня словам альбо языком, а ўчынкамі і праўдаю
(1-ае Саборнае Пасланьне сьв. ап. Яна Багаслова 3:17-18)
Галоўная Архіў нумароў газеты № 2 (65), 2010

Гісторыя Царквы

Г. Піхура (Гай дэ Пікарда)

Царкоўная музыка
на Беларусі

(Пачатак у № 3 (58) 2008, № 4 (59) 2008, № 1 (60) 2009, № 2 (61) 2009.)

3. Заняпад (1725-1880)
Амаль бесьперапынныя войны з Масквою і рост значэньня Варшавы і Масквы, як культурных цэнтраў, прывялі беларускую царкоўную музыку да заняпаду. У той час, калі праваслаўная інтэлігенцыя цягнула ўсё больш у бок Масквы, каталікі – уніяты і лаціньнікі – былі падвергнутыя працэсу ўсіленай паланізацыі, у выніку якога яны страцілі шмат з свайго арыгінальнага і незалежнага характару. У ХVIIІ ст. уніяцкія царкоўныя хоры, якія раней будзілі подзіў усіх, паступова апынуліся пад кіраўніцтвам “дзякоў”, у большай частцы невукаў і некампэтэнтных. Вось што піша аб тагачасным стане царкоўнай музыкі ў Вялікім Княстве Літоўскім Сьпікула: “Дзякі часам былі вінаватыя ў сумніўных музычных практыках, ужываючы неадпаведны музычны матэрыял і ўводзячы розныя новасьці, нікуды нягодныя як з літургічнага, так і з музычнага пункту гледжаньня. Адной з такіх шырока распаўсюджаных практыкаў было сьпяваць “Самуілку”, або “Ерусалімку”. Гэтыя назовы адносяцца да неагранічанага акампаніяманту напеваў і гімнаў сьв. Літургіі і іншых службаў праз другі, а часам нават і трэці, голас, звычайна у інтэрвалах адной трэцяй, пятай ці актавы. Многія з гэтых мелодыяў былі першапачаткова тэмамі паліфанічнай харавой музыкі, якія распаўсюдзіліся ў народзе і карысталіся там вялікім посьпехам, дзякуючы сваім параўнаўча простым і здаровым гарманічным асновам. 3 часам паходжаньне і спосаб сьпяваньня гэтых напеваў быў забыты або аднесены памылкова да іншых крыніцаў, а музычная харавая партытура была заменена “Самуілкай”.1

Астаткі ўніяцкіх харавых твораў у італьянскім стылю захаваліся ў розных “Багагласьніках” выдаваных у ХVІІІ ст. у Жыровіцах і ў Супрасьлі. Усе яны маглі быць выконваныя або толькі хорам, або пры акампаніямэнце аргану. Некаторыя з гэтых “кантаў”, як напр. “Віжу Ця на крэсьце”, “Крэсным дрэвам расьпятага” і “Маці Міласердзія”, ёсьць рэдкай прыгожасьці і надзвычай урачыстыя.2 Узрост значэньня паралітургічных “кантаў” быў беспасярэднім вынікам практыкі “ціхай” Літургіі, уведзенай уніятамі. Заснаваныя на народных матывах, яны сталіся быццам спантанічным выражэньнем народнай пабожнасьці. У “кантах” захаваўся нацыянальны элемэнт у часе, калі ён быў амаль зусім выкінены з чыста літургічных песьняў. Як глыбока ўкараніліся ў сэрцы народу напевы з Багагласьнікаў, сьведчыць хоць бы той факт, што сёньня шмат літургічных песьняў сьпяваюцца на мелодыі “кантаў”, асабліва ў часе Вялікага посту і Калядаў.3

У гэтым жа стагоддзі многія ўніяцкія цэрквы і манастыры ўвялі арганы, што дало прычыну да саркастычных заўвагаў з боку некаторых праваслаўных палемістаў. У інтэрмедыі (камічнай сцэнцы), напісанай праваслаўньш япіскапам Георгіем Каніскім у 1760 г. расказваецца, як крыху падпіўшы селянін увайшоў у каталіцкі касьцёл і, пачуўшы музыку, пачаў танцаваць: “Аж вось пачалі званіць па нашаму да абедні, а па іхняму до мшы. Вось я і пайшоў да касьцёлу. Аж там як зайграюць, хто ў дудачкі, хто ў сьвісьцёлачкі, а хто ў бубны. Вось я, праўда, ня быўшы ліх, дый пайшоў скакаць”.4

У канцы ХVІІІ ст. Базыльяне ў Жыровіцах выдалі зборнік пабожных песьняў на польскай мове пад назовам “Славнэ кантычкі жыровецке”. У гэтым манастыры манах Скальскі ўславіўся сваім добра ведамым гімнам “Жыровіцэ, ласк крыніцэ”, які ня страціў папулярнасьці да сёньняшняга дня.5 У Белай Падляскай ігумен Цімахвей Шчуроўскі (1740-1810) пісаў кантычкі ў чэсьць сьв. Язафата Кунцэвіча. Найбольш ведамыя з іх ёсьць “Послухайце, цо зробіла” і “Сьвентых цнут збёжэ і цудув велькіх явны”, абедзьве з партытурай для аргану.6 Шчуроўскі ўфундаваў стыпендыю ў вышыні 6000 злотых дзеля ўтрыманьня і ўзгадаваньня чатырох хлапцоў, якія б “сьпевам славілі Бога перад мошчамі сьв. Язафата”.

У Беластоку няведамы базыльянін улажыў мілагучную песьню “Бога верні голдовніцы” (Бога верныя малеце), а манастыр у Лесьнай, які знайходзіўся па суседзку, быў пладавітым асяродкам народнага сьпеву. У 1824 г. паявіўся найбольш ведамы з беларускіх “кантаў”, “О мой Божа, веру Табе”, які магчыма быў напісаны езуіцкім музыкам.7

Трэба асабліва падкрэсьліць значэньне езуіцкіх, бернардынскіх, лазарысцкіх і іншых законных лацінскіх місіяў дзеля распаўсюджаньня заходняга ўплыву ў Вялікім Княстве Літоўскім. Галоўнымі заданьнямі місіянера было прапаведваць, выкладаць дзецям Закон Божы і навучаць сьпеву і літургічнай музыкі. Гэтая апошняя дзейнасьць праводзілася амаль выключна ў польскай мове.8 Некаторыя кантычкі з Вялікага Княства знайшлі месца ў польскіх “канцыяналах”, выдаваных айцамі лазарыстамі Пятром Язэпам Гарштоўскім, Міхалам Рэймскім i перадусім Міхалам Мядушэўскім (1787 – 1868).9

Большасьць літургічных кнігаў гэтага часу былі друкаваныя ў Львове i Пачаеве. У выніку гэтага ў цэлай Беларусі пачаў адчувацца ўкраінскі ўплыў. Асабліва моцны быў гэты ўплыў на Падлясьсі i Палесьсі, дзе ён існуе да сёньняшняга дня. Досыць паважнае музычнае жыцьцё існавала яшчэ ў Вільні i Магілеве, але, на жаль, мы маем аб ім вельмі мала дакумэнтаў. Магілеў быў ведамы з сваіх кантаў, зборнікі якіх распаўсюдзіліся па ўсёй Беларусі.10

Адзін заходні падарожнік адведаў Магілёў у другой палове XVIII ст. i ягонае апісаньне Службы Божай у мясцовым праваслаўным саборы выклікае ў нас настальгічныя ўспаміны забытай славы: “Я прысутнічаў на рускай Літургіі ў саборы. Яна была простая i ўрачыстая: простая ў сваёй унутранай будове, але бліскучая i пышная ў сваіх вонкавых формах. Там не было ігры скрыпак i нават ніводнага соло сапрана, каб прыцягнуць увагу тысячы вернікаў. Усе, ад вялікага да малога, стаялі ціха i з пашанаю прыслухоўваліся да сьпеваў, малітваў i розных чытаньняў. Два хоры сьпевакоў, якія здаваліся ведаць толькі напевы старых грэцкіх хрысьціянскіх тонаў, сьпявалі ў перамежку: часамі яны сьпявалі разам, а часам толькі адны сапраны, або іншыя галасы – дышканты, тэнары, альты i басы – але ў канцы яны заўсёды зьліваліся ў адзін суцэльны хор. Гарэлі сотні лямпадаў; сьвятары былі адзетыя ў пышныя вопраткі, а народ спакойны i поўны малітаўнага настрою: не было чутно нават шэпту i ніхто не марнаваў часу ў плётках, як гэта часта бывае ў нашых цэрквах... Усе стаялі ціха ў паставе поўнай пашаны перад іхнім Богам”.11

Да канца гэтага перыяду належыць цікавая фігура Канстанціна Мацясонскага (памёр у 1858 г.), які выехаў з Беларусі ў Вужгарад (Закарпацкая Ўкраіна).12 Там ён ня толькі зрэфармаваў хор у мясцовым саборы, але ўвёў шмат беларускіх напеваў, якія хутка распаўсюдзіліся сярод мясцовага насельніцтва i былі ім прысвоены.13

Канчатковая акупацыя Беларусі Масквою (1795 г.) i зьнішчэньне Ўніяцкай Царквы (1839 г.) зачынілі гэты даволі нявыдайны перыяд палянізацыі беларускай царкоўнай музыкі, каб замяніць яго маскоўскім уплывам, больш плодным з музычнага пункту гледжаньня. Кіраўнікі хораў, узгадаваныя на традыцыях царскай i сінадальнай капэлаў Львова (1789-1870) i Бахмецева (1807-1901), спрычыніліся шмат да ўзьняцьця ўзроўню царкоўнага сьпеву на Беларусі. Было напісана шмат гарманізацыяў мясцовых адменаў, бо кожны горад хацеў мець свой собскі “напеў”. 3 гэтага часу паходзяць г. зв. Менскі, Жыровіцкі i Віленскі “напевы”.14 Іхні характар быў тыповым адбіткам салодка-сентыментальнага стылю, які быў тады ў модзе i які яшчэ да гэтага часу цешыцца пэўнай папулярнасьцю на Беларусі i ў Маскоўшчыне. Сур’ёзныя кампазітары, якія б былі здольныя прадаўжаць працу ў галіне царкоўнай музыкі ў беларускім нацыянальным духу, амаль не існавалі. Паколькі на Беларусі не было добрых музычных школаў, усе больш здольныя вучні высылаліся ў Маскоўшчыну. Літургічныя творы Міхаіла Глінкі з Смаленску (1804 – 1857), які напісаў прыгожую “Херувімскую”, былі паводле свайго духу поўнасьцю маскоўскімі. Мы ня ведаем прозьвішча ніякага іншага кампазітара, які б стварыў у гэтым часе нешта годнае ўвагі ў галіне царкоўнай музыкі.
(Далей будзе)



1. Е. Spikula. Byzantine-Slav Liturgical Music – the Period of Choral Development. The Ark. Vol IV. № 1. – Stanford, 1949. P. 11-13.

2. Богогласник. – Варшава 1936. С. 109, 165 i 261. “Маці мілосердзія” ёсьць таксама добра ведамая ў беларускай версіі а. Я. Германовіча “Маці наша добрая”.

3. Гэтая практыка ёсьць асабліва распаўсюджаная сярод украінцаў у Галіцыі. Яны сьпяваюць Алілуя перад Евангельлем на мелодыю канта “У Назарэце”, “Да ісполняцца” на тон калядкі “Неба i земля”, а “Херувімскую” на тон “Уже дакрэт падпісуе”.

4. Хрэстаматыя па Старажытнай беларускай літаратуры. Акад. Навук БССР. – Мінск 1959. С. 382.

5. “Bazylianie zaczęli utrzymywać szkoły i założyli drukarnię, z której wychodziły znane powszechnie owe kantyczki Żyrowieckie przez wszystkich używane na Litwie. Bazylian Skalski ułożyl sławną oną piesn nabożną, zaczynającą się od wierszy:

“Żyrowice łask krynice na świat wylały. Gdy Maryję jak lilije na gruszce ukazały... która, będąc w ustach całego ludu, przypomina mu codzień zupełną historyę zjawienia się w tem miejscu cudownego obrazu i rozszerzenia czci jego po całym kraju”. Cf. M. Baliński. Starożytna Polska. Vol. III.– Warszawa, 1846. S. 686.

6. Cf. Tym Szczurowski. Encyklopedya Kościelna. Tom 37-38. – Kraków, 1903. S. 367; Ks. Michał Dąbrowski. O Świętym męczenniku Josafacie Arcybiskupie Połockim ułożona przez Księdza Tymoteusza Szczurowskiego Z. Sw. B. W., Superiora Klasztoru Bialskego. – Kraków, 1868.

7. E. Karski. Geschichte der Weissrussischen Volksdichtung und Literatur. – Berlin-Leipzig, 1926. Seite 112.

8. Маскоўскі амбасадар Пятро Талстой, які быў праездам у Менску ў 1698 г., быў вельмі захоплены музыкай арганаў i паліфанічным сьпевам тамтэйшых Бернардынаў i Бенедыктьнцаў. Гл. Т. Ливанова. Очерки и материалы по истории русск. музыкальной культуры. – Москва, 1938. С. 147.

9. Alphonse Schletz, С. М. Activité culturelle des ргêtres de la Mission en Pologne. – Annales de la Congrégation de la Mission. Tome 119-120. – Paris, 1954. P. 113-133.

10. E. Karski, loc. cit.

11. Christian Hieronymus Schlegel. Reise in mehrere russische Gouvernements in dem Jahren 178?, 1801, 1807, und 1815. – Tom II. Reise uber Dorpat... durch das Pleskowsche, Polozkische und Mohilowsche Gouvernement im Jahre 178? – Meiningen, 1823. Seite 128-129.

12. Ф. Стешко. Церковна музика на Підкарпатський Русі. Журнал “Просвіта”. – Ужгород. Річнік XII, 1936.

13. Кантакты паміж Яблачынскім манастыром на Падлясьсі i Закарпацкай Украінай былі асабліва ажыўленымі ў пачатку ХХ ст., калі шмат праваслаўных місіянераў паехала адтуль каб працаваць паміж закарпацкіх уніятаў. Яны прывезьлі з сабою туды многа беларускіх напеваў. Гл. Яблачынскую “Херувімскую” ў “Зборніку” (рыхт. да друку), Лондан.

14. Важна разрозьніць паміж “расьпевам” i “напевам”. Пад расьпевам мы разумеем поўны цыкль літургічных сьпеваў незалежнага характару (напр., Знаменны, Кіева- літоўскі, Грэцкі i т. д.). Напевы ж зьяўляюцца мясцовымі адменамі мелодыяў, узятых з аднаго з гэтых цыкляў (напр., Жыровіцкі напеў зьяўляецца адменай Кіева-Літоўскага расьпеву). Часамі, як у вьпадку Супрасьлеўскага цыклю, цяжка сказаць, ці яго трэба аднесьці да разраду расьпеваў, ці напеваў. Пасьля павярхоўнага агляду Супрасьлеўскага Ірмалагіёну, думаецца, што яго трэба аднесьці хутчэй да расьпеваў. Некаторыя мясцовыя мелодыі часам таксама называюцца напевамі, але ў большасьці вьпадкаў яны зьяўляюцца творамі невядомых кампазітараў. Сапраўдныя напевы, або адмены расьпеваў, не павінны ніколі быць зьмешванымі з гэтымі псеўда-напевамі.

Друкуецца паводле часопісу “Божым шляхам” за 1964 г. (№ 83, сакавік-красавік, с. 8-14;
№ 84, травень-чэрвень, с. 4-10; № 85, ліпень-жнівень, с. 5-7).

Захаваны асаблівасьці лексікі аўтара, выпраўлены памылкі і правапіс асобных словаў ды скаротаў.


Гэты артыкул чыталі 48 разоў (-ы)