Царква
Дабрашчасныя гнаныя за праўду, бо іх ёсьць Царства Нябеснае
(Паводле Мацьвея Сьвятое Дабравесьце 5:10)
Галоўная Архіў нумароў газеты № 1 (64), 2010

Сьвятло Ўсходу
 
а. доктар Георгі АВАКУМАЎ
 
Тоеснасьць і Пасланьне грэка-каталіцкай Царквы:
канфесія, якая разбурае канфесійны сьвет

Кожная спроба пачаць гаворку пра Пасланьне грэка-каталіцкай Царквы для хрысьціянскага сьвету натыкаецца на неабходнасьць карыстацца тэрмінамі, якія зьяўляюцца ў найбольшай ступені шматзначнымі. Тэрмін “грэка-каталіцкі” ўказвае на неразрыўную еднасьць з абедзьвюма канфесійнымі азначэньнямі: “каталіцкі” і “праваслаўны”. Такім чынам, калі ўвогуле грэка-каталіцкая Царква можа несьці нейкае пазітыўнае “Пасланьне” сёньняшняму сьвету, то яно ў вачах шматлікіх хрысьціянаў, разглядаецца выключна ў персьпектыве служэньня праваслаўна-каталіцкаму дыялогу. Але, тым ня менш, кожны, хто хаця б крыху меў справы з гісторыяй багаслоўя і Царквы, ведае, наколькі шматслойнымі ды комплекснымі зьяўляюцца такія канфесійныя тэрміны, як “каталіцкі” і “праваслаўны”. З абодвума багаслоўскімі паняцьцямі старажытнай Царквы на працягу апошніх двух стагоддзяў адбыліся адчувальныя зьмены, у выніку якіх яны выйшлі па-за ўласныя патрыстычныя карані, спачатку стаўшы на службу канфесійнай палітыцы вялікіх еўрапейскіх краінаў 18-19 стст., такіх як Аўстра-Вугорская імперыя і Расейская царская імперыя, ды прывёўшы напрыканцы 20 ст. ажно да планетарна-палітычнай рэвальвацыі ў сэньсе азначэньняў культурнай прасторы, як, напрыклад, паводле нядаўна памёрлага амерыканскага палітолага Самуэля Гантынгтана (Samuel Huntington) і новага расейскага еўразіста і геапалітыка Аляксандра Дугіна. Эвалюцыя гэтага тэрміну пачынаецца з сукупнасьці нацыянальна-канфесійных ідэяў і рэалізуецца ў сьвеце постмадэрнова акрэсьленых канфесіяў пачатку трэцяга тысячагоддзя.

“Каталіцкі і праваслаўны”, “Царква Захаду ды Царква Ўсходу”, ды яшчэ шырэй: “Захад і Ўсход”, “заходняе і ўсходняе хрысьціянства” – гэта вечная тэма хрысьціянскай багаслоўскай і царкоўна-гістарычнай думкі, як таксама і вечная тэма гістарычнага дасьледаваньня культурнай напружанасьці на тэрыторыях хрысьціянства. Бяскрайняе мора літаратуры на гэтыя тэмы напісана і пішацца сёньня, асабліва ў сувязі з экуменічнай праблематыкай. Тэарэтычнаму пастуляту пра супярэчнасьць паміж Усходам і Захадам адпавядае ўзаемаўспрыманьне бакоў у штодзённым жыцьці. Словы “праваслаўны” і “каталіцкі” зьяўляюцца, такім чынам, ня толькі багаслоўскімі і царкоўна-гістарычнымі паняцьцямі, але перадусім азначэньнямі тоеснасьці, якімі аперуюць з абодвух бакоў, каб правесьці межы сваёй уласнай тоеснасьці і захаваць сябе ад “чужой”.

Такая самасьвядомасьць сучасных “каталіцкіх” і “праваслаўных” хрысьціянаў укаранёная ў доўгай гісторыі канфесіяналізацыі. Тэрміны “канфесія” і “канфесійнасьць” зьяўляюцца, як вядома, “спадчынай лютэраўскай Рэфармацыі”. Іхні пачатак, такім чынам, можна знайсьці ў рэлігійных хваляваньнях 16 ст. Прыкладна ў сярэдзіне 19 ст. у нямецка-лютэранскім кантэксьце ўсплывае ўпершыню слова “канфесійнасьць”, якое ўказвае на падкрэсьленае адмежаваньне ад “чужых” царкоўных супольнасьцяў на аснове раньнерэфарматарскіх веравызнаўчых тэкстаў. Тым ня менш, ня толькі пратэстанцкае, але і агульнахрысьціянскае рэлігійнае жыцьцё эпохі стала пазначана знакам канфесійнасьці, якая шчодра ( асабліва ва ўсходнееўрапейскіх рэгіёнах) чэрпала з тагачаснае нацыяналістычнае думкі.

Канфесійнасьць у гэтым нацыянальна-афарбаваным сэньсе пазначана наступнымі прыкметамі:

1. Прыналежнасьць да Царквы зьвязаная з прыналежнасьцю да нацыі ці народу так, што пануе погляд, што чалавек “народжаны” ў нейкай канфесіі.

2. У ацэначным поглядзе на царкоўную супольнасьць/Традыцыю/канфесію заўсёды спачатку паўстае пытаньне пра яе “ролю” ў фармаваньні і падтрыманьні нацыі/народу/цывілізацыі і толькі ў другую чаргу пра яе “праўду”.

3. У адносінах да ўласнай царкоўнай супольнасьці праяўляюцца цьвёрдыя (сама-)азначэньні, якія хоць і падобныя да тых, што ўжываліся ў раньнехрысьціянскія часы, але збольшага страцілі сувязь з іхнім першапачатковым сэнсам ды з сутнасных прыкметаў Царквы Хрыстовай сталі “ўласным імем” канкрэтнай канфесіі. Так, слова “праваслаўны” (“артадокс”) у Расейскім царстве з сярэдзіны 19 ст. больш не ўжываецца ўжо выключна ў сэньсе “чалавек правае веры”, але таксама, і ў першую чаргу – у канкрэтных сітуацыях, як азначэньне канфесійнай прыналежнасьці “вялікарусаў”.

4. “Чужая” канфесія разглядаецца ня толькі як рэлігійны, але таксама як палітычны і нацыянальны “супраціўнік”.

Гэтая канфесійнасьць стала магчымай толькі з паўстаньнем і разьвіцьцём нацыяналізму. Словы “праваслаўны” і “каталіцкі” толькі на працягу 20 ст. зьмянілі цалкам сэнс на недвузначныя азначэньні канфесійнай тоеснасьці. Мы мусім гэта ўсьвядоміць перад тым, як пачнем ужываць гэтыя тэрміны ў кантэксьце сучаснага экуменічнага дыялогу. Ва ўсходняй Царкве адбылося гэта перадусім дзякуючы працам расейскай багаслоўскай школы, асабліва багасловаў са Сьвята-Сергіеўскага інстытуту ў Парыжы. Кніга Сяргея Булгакава “Праваслаўе”, якая моцна паўплывала на ўвесь Захад, адыграла ў гэтым вызначную ролю. На Захадзе, і канкрэтна ў Нямеччыне, да замацаваньня канфесійнага выкарыстаньня тэрмінаў спрычыніліся некаторыя працы, як напрыклад “Сутнасьць Каталіцтва” Рудольфа Сома.

Гэтая эвалюцыя паняцьцяў прывяла да таго, што сёньня мы маем дзьве тоеснасьці, якія выразна адмежаваныя адна ад адной, два, можна сказаць, ізаляваныя, створаныя Сусьветы, якія супрацьстаяць адзін аднаму. Кожная тоеснасьць – як “каталіцкая”, так і “праваслаўная” – самадастатковая сістэма, рэч у сабе і для сябе. Абодва бакі перакананыя, што за іхняй тоеснасьцю стаіць тысячагадовая гісторыя цывілізацыі, абодва бакі глядзяць на чужую тоеснасьць з перадузятасьцю. Адна тоеснасьць выключае іншую: калі ты каталік, тады ты не “праваслаўны”, калі ты сябе вызнаеш “праваслаўным”, тады ты ня маеш адносінаў да каталікоў. Для сярэднестатыстычнага праваслаўнага Каталіцкая Царква – гэта зборны пункт ня толькі “не-праваслаўных”, але і “анты-праваслаўных”. Гэтае разуменьне прыносіць шкоду ня столькі ў тэарэтычна-багаслоўскай сферы, але перадусім у сферы абрадаў ды звычаяў. Сьпецыфічныя формы каталіцкай пабожнасьці як, напрыклад, малітва Ружанца, вызнаюцца несумяшчальнымі з праваслаўнай пабожнасьцю, як таксама арганы ці аркестры ў храме, сьвяты Сэрца Хрыстовага ці Цела Хрыстовага і г.д. “Каталіцкі” азначае “ератычны”: гэтак вам можа сёньня сказаць кожны другі праваслаўны ў Расеі. Як вядома, тэрмін “каталіцкі” ў Расеі і ва Ўсходняй Украіне настолькі зьвязаны з палякамі і ўсім польскім, што ў будзённым моўным ужытку кожны каталіцкі храм пазначаецца польскім словам “касьцёл”, а кожны каталіцкі сьвятар – польскім словам “ксёндз”. “Каталіцкі” значыць для нас “чужы”: так гучыць унутранае пасланьне гэтага моўнага ўжытку.

 “Нашае заданьне мусіць быць большым: шукаць новыя шляхі і магчымасьці ў прасторы ўсходняй царкоўнай скарбніцы, маючы ў дапамогу нашае веданьне Захаду і наш вопыт жыцьця разам з заходнімі братамі ў Хрысьце.”


Звычайна сярэднестатыстычны каталік – напрыклад, у нямецкамоўнай прасторы – інфармаваны пра праваслаўе крыху лепш і ставіцца больш талерантна да праваслаўных, чым ягоныя браты з праваслаўнай Царквы ў адносінах да каталіцтва. Як вядома, у Каталіцкай Царкве ёсьць годная ўвагі колькасьць прыхільнікаў, якія з захапленьнем глядзяць на праваслаўе ці тое, што яны лічаць “праваслаўным”, у прыватнасьці на маляваньне іконаў ды на царкоўны сьпеў. Гэта пазітыўны знак таго, што сёньня каталіцкі сьвет больш ахвотна адкрываецца на вызнаньне чужой тоеснасьці, параўнальна з праваслаўным сьветам. Але і тут сітуацыя ў штодзённым жыцьці не зьяўляецца такой беспраблемнай, як гэта адразу здаецца. Экуменічныя, талерантныя погляды адносна іншых канфесіяў вызнаюцца ў каталіцкім сучасным сьвеце як годныя прызнаньня і пахвалы. Але за гэтым вызнаньнем на словах далёка не заўсёды адпаведныя дзеі ў штодзённым жыцьці. Хоць каталік у нямецкамоўнай прасторы наўрад ці будзе казаць, што праваслаўныя – гэта гарэтыкі, аднак даволі выразная стрыманасьць і дыстанцыянаваньне ад іх адчуваецца ў звычайных сітуацыях (гэтая стрыманасьць нярэдка праяўляецца падчас прыёму на працу замежнікаў). У некаторых выпадках ступень гэтай холаднасьці ўзрастае ажно да раздражнёнасьці з прычыны некаторых звычаяў праваслаўных. Апошняе вельмі лёгка ўбачыць на прыкладзе праблематыкі, зьвязанай з цэлібатам. Жанатае духавенства звычайна ўспрымаецца як “некаталіцкае”, а ў некаторых каталіцкіх колах яшчэ й як “антыкаталіцкае”. У побыце гэтыя ўяўленьні пра тоеснасьць з абодвух бакоў упарта трымаюцца сваіх перадузятасьцяў, сваіх незадаволенасьцяў, калі паўстае неабходнасьць прыняць чужую тоеснасьць. Мусім гэта сабе ясна ўсьвядоміць. Коратка падсумоўваючы: “быць каталіком” і “быць праваслаўным”, належаць (паводле гэтага ўяўленьня) да двух культурных прастораў, што супернічаюць паміж сабой – гэта той факт, які сёньня, у час вяртаньня цывілізацыйна-матываваных канфліктаў, прыносіць асаблівыя складанасьці для экуменічнага збліжэньня ды паразуменьня Цэркваў.

Але гэтая карціна можа ўсё ж сутнасна зьмяніцца ў выпадку, калі гэты дуалізм спрадвечнай формулы “Захад – Усход”, “католік – праваслаўны” ператворыцца на трыяду “Захад-Усход-Памежжа”. Памежжа, “лінія падзелу” паміж культурнымі прасторамі ёсьць цалкам асаблівай зьявай. Дыялектыка мяжы цывілізацыяў, як таксама ўвогуле любой “мяжы”, мае ўласьцівасьць, паводле якой мяжа ці лінія падзелу ня толькі аддзяляе розныя культурныя колы адно ад аднаго, але і адначасова яднае іх. Таму знаходжаньне на лініі падзелу ёсьць небясьпекай, але адначасова і шанцам. Рух двух культурных прастораў насустрач адна адной, перамена іхняга “супраць-стаяньня” ў “разам-стаяньне” магчымыя толькі з ператварэньнем “месца падзелу” ў “месца дыялогу”. Галоўная роля ў гэтым заданьні належыць грамадзкім структурам, якія знаходзяцца на гэтай лініі падзелу.

Для нашае тэмы гэта значыць, што да формулы “каталіцкі – праваслаўны” мы мусім дадаць яшчэ трэці элемент. Ня мусіць быць сумніваў, што гэты элемент ня можа быць пазначаны інакш, як толькі “грэка-каталіцкі” ці “ўніяцкі”. Менавіта тыя ўсходнія Цэрквы, што аб’яднаныя з Рымам, знаходзяцца на лініі падзелу паміж станам “быць каталіком” і “быць праваслаўным”. Што зьяўляецца сьпецыфікай сітуацыі хрысьціянаў грэка-каталікоў на лініі падзелу паміж дзьвюма культурнымі прасторамі? Што вызначае гэтую “ўніяцкую” тоеснасьць? Яна характарызуецца перадусім тым, што гэтая тоеснасьць ёсьць у вялікай меры “падвойная тоеснасьць”. Менавіта ў гэтым знаходзіцца яе найвялікшая цяжкасьць, але таксама і яе вялікі шанец. Гэтая падвойная тоеснасьць мае як пазітыўныя, так і негатыўныя вынікі.

Хрысьціяне грэка-каталікі, ці ўніяты, хочуць быць “каталікамі” ў сэньсе прыналежнасьці да Паўсюднай Царквы ў еднасьці з папам; яны і ёсьць сапраўды каталікамі. Але штодзённае, звыклае ўспрыняцьцё большасьці каталікоў не прымае гэтую іхнюю якасьць. “Якія з вас каталіцкія сьвятары, калі вы жанатыя?” – такая ці падобная рэакцыя, з якімі і я асабіста таксама не аднойчы сустракаўся, паказваюць тыповы пункт гледжаньня шматлікіх каталікоў у Нямеччыне на ўніятаў. Мой тыповы адказ на гэта такі: “Мы, уніяты, маем нашае ўласнае кананічнае права, якое кадыфікавана ў Codex canonum ecclesiarum orientalium”. Але таксама і гэта выглядае для шчырага каталіка, які давярае папе, падазрона. Неаднаразова пасьля доўгае падрабязнае вытлумачальнае размовы з якім-небудзь нямецкім каталіком пра сьпецыфіку каталіцкіх усходніх Цэркваў напрыканцы я чуў, на вялікі жаль, канчатковы вырак майго субяседніка: “Ага, такім чынам, вы ўсё ж праваслаўныя!”

Хрысьціяне грэка-каталікі хочуць быць “праваслаўнымі”, г. зн. прыналежнымі да ўсходняй Царквы. І яны сапраўды ёсьць “праваслаўнымі”. Але штодзённае, звыклае ўспрыняцьцё большасьці праваслаўных не прымае гэтую іхнюю якасьць. “Якія з вас праваслаўныя, калі вы ў еднасьці з папам?” – прыблізна так гучыць тыповае пытаньне да хрысьціяніна грэка-каталіка ў праваслаўным сьвеце. Як часта ў практыцы майго душпастырства расейцаў у Германіі пасьля доўгае вытлумачальнае размовы з якім-небудзь нядаўна прыехаўшым з Расеі праваслаўным пра ягоную канфесію (пасьля размовы, накіраванай не на пераманьваньне гэтага праваслаўнага ў іншую канфесію, але на талерантнае стаўленьне да нас, грэка-каталікоў), я, на вялікі жаль, пераконваўся, што нават простае ўзгадваньне папы ці Каталіцкай Царквы ў пазітыўным сэньсе адразу будавала паміж намі непераадольны бар’ер, так што я адразу рабіўся для яго чужым.

Хрысьціяне грэка-каталікі атакаваныя, такім чынам, з двух бакоў. Ці гэта прычына для адчаю? Я перакананы: Не! Наадварот, гэта магчымасьць выкарыстоўваць велізарны пазітыўны патэнцыял гэтага складанага і далікатнага становішча. Такім чынам, чаму ўніяты маюць такія праблемы і рознагалосьсе з так званымі “чыстымі”, “чыста-расавымі” каталікамі і праваслаўнымі? Адказ на гэтае пытаньне можа даць нам больш глыбокі погляд на сапраўдны сэнс і мэты экуменізму, на Пасланьне грэка-каталіцкай Царквы для сучаснага сьвету. Гэты адказ гучыць так: нават адно толькі існаваньне ўніятаў ламае сфармаваную сістэму канфесіяў, яны не пасуюць да гэтае карціны сьвету, да якой мы, хрысьціяне, ужо так прызвычаіліся за гэты час. Чаму рыма-каталік мае такія сумненьні? Чаму праваслаўны такі раздражнёны? Бо абодва інтуітыўна адчуваюць, што такая дзіўнаватая зьява як “грэка-каталік”, “візантыйскі каталік” ці “ўніят”, руйнуе іхнія ўласныя ўяўленьні пра тоеснасьць, у якіх ім было так утульна. На працягу стагоддзяў каталікі і праваслаўныя будавалі “бярлінскі мур” між сабою і цяпер прыходзіць нехта, хто ім абодвум хоча нагадаць, што “каталіцкі” і “праваслаўны” – зусім ня ёсьць супрацьлегласьцямі, але азначаюць, па сутнасьці, адное і тое ж; што “каталіцкі” і “праваслаўны” – не выключаюць адно аднаго, але хутчэй дапаўняюць. “Я – католік як і ты, але я таксама іншы”; “я – праваслаўны як і ты, але я таксама іншы”, так гучыць Пасланьне хрысьціяніна грэка-каталіка да сваіх братоў і сёстраў у заходніх і ўсходніх культурных прасторах. Гэты дзіўны чалавек – “праваслаўны каталік” ці “каталіцкі праваслаўны”, альбо як сабе хочаце назавіце – ёсьць тут, каб у гэты ўсталяваны і часта па-фарысейску афарбаваны сьвет самадастатковасьці хрысьціянскіх канфесіяў і культурных прастораў прынесьці няпэўнасьць і пагрозу. Гэтыя няпэўнасьць і пагроза выконваюць таксама пазітыўную ды плённую функцыю: яны правакуюць каталікоў, таксама як і праваслаўных, каб добра прадумалі сапраўдны сэнс, сапраўднае значэньне, сапраўднае заданьне іх уласнай канфесійнасьці. Яны дэманструюць каталіку, што “быць католікам” – не раўназначна “быць лаціньнікам”; яны паказваюць праваслаўнаму, што “быць праваслаўным” – не выключае прыналежнасьці да каталіцкай Паўсюднай Царквы. Магчыма, дзякуючы гэтаму, абодва змогуць па-за сваім “быць католікам” ці “быць праваслаўным” адкрыць агульнае – “быць хрысьціянінам”?

Гэта ўсё не зьяўляецца толькі тэарэтычным экуменічным вытлумачэньнем, якое застаецца на паверхні, як большасьць з таго, што ў апошнія дзесяцігоддзі ўжывалася з боку заходніх экуменістаў. Гэта ёсьць вытлумачэньне праз свайго роду “культурны шок”. Такая “шокавая тэрапія” паказвае сябе ўсё ж сапраўды як больш эфектыўную за шматлікія тэалагічныя размовы і афіцыйныя сустрэчы царкоўных дзеячоў. Але быць прычынай такога вытлумачэньня, гэтага выключна цяжкага заданьня – гэта зусім ня ёсьць гатовая для нас дадзенасьць. Гэта заданьне для нас, хрысьціянаў грэка-каталікоў. Выключная цяжкасьць гэтага заданьня, між іншым, у тым, што мусім прапанаваць прымальную і пераканаўчую альтэрнатыву для таго, каб “быць католікам” ці “быць праваслаўным” (у звыклым сэньсе) як для каталіка, так і праваслаўнага.

Грэка-каталіцкая Царква не павінна забываць, што з яе існаваньнем зьвязаныя ня толькі негатыўныя пачуцьці ці рэакцыі, але і пазітыўныя чаканьні з двух бакоў гэтага памежжа культурных прастораў. Хрысьціяне-каталікі ў Нямеччыне праяўляюць сёньня ўсё больш цікавасьці да ўсходняй духоўнасьці, літургіі і мастацтва. Шмат з іх трактуюць каталіцкую Царкву візантыйскага абраду (гэта я ведаю з майго ўласнага досьведу) як самы просты спосаб заставацца каталіком і адначасова быць далучаным да ўсходняй царкоўнай культуры. Заданьне грэка-каталіцкай Царквы – зрабіць магчымым для братоў і сёстраў па веры доступ да ўсходняе Царквы. Але выканаць гэта яна можа толькі тады, калі сама будзе добра ведаць і дбайна захоўваць свае ўласныя традыцыі і скарбы, якімі валодае.

Таксама і з праваслаўнага боку чуем ня толькі негатыўнае пра ўніятаў. Гэта я магу сьцьвярджаць таксама з майго ўласнага досьведу (на гэты раз ужо з іншага боку гэтай мяжы цывілізацыяў). Зацікаўленыя людзі без перадузятасьцяў сярод праваслаўных ва Ўкраіне і таксама ў Расеі (а іх ёсьць даволі шмат) жадаюць бачыць ва ўніяцкай Царкве лепшую альтэрнатыву той зацьвярдзеласьці, закрытасьці, фундаменталізму, што ёсьць у многіх праваслаўных. Тут я хацеў бы дыстанцыявацца ад эстэтызму, які часта можна сустрэць на Захадзе, эстэтызму, які ад грэка-каталіцкай Царквы чакае выключна сьляпога і скрупулёзнага насьледаваньня ўсіх літургічных і іншых звычаяў адпаведнай праваслаўнай Царквы-двайніка і са снабізмам гэтага патрабуе. Я перакананы: уніяцкія Цэрквы маюць права на ўласнае разьвіцьцё. Для гэтага разьвіцьця трэба выконваць, аднак, дзьве абавязковыя перадумовы:

1. Кожная зьмена ці паляпшэньне мусіць рабіцца з вялікай асьцярожнасьцю. І хоць роля супольнасьці ды прыватная ініцыятыва сьвятара ў гэтай справе вельмі важныя, аднак усе літургічныя і дысцыплінарныя карэктывы мусяць адбывацца толькі ў выніку саборных рашэньняў адпаведнай мясцовай Царквы. Да гэтага нам мусіць быць вядомая і практыка адпаведнай праваслаўнай Царквы, нават пры магчымым разнагалосьсі.

2. Любое ўласнае разьвіцьцё мусіць быць укаранёным ва ўсходнецаркоўнай традыцыі; нельга асобныя звычаі лацінскай Царквы – нават тыя, што выглядаюць добрымі і карыснымі – прыўносіць ва ўніяцкі кантэкст (с. 49 ССЕО: curent fidelem custodiam et accuratam observantiam proprii ritus nec in eo mutationes admittant nisi ratione eius organici progressus).

Праблему ўласнага разьвіцьця ўніятаў можам добра патлумачыць з дапамогаю аднаго прыкладу з царкоўнага жыцьця маёй Айчыны, Расеі. У апошнія дзесяцігоддзі ў Расеі бурліць дыскусія адносна ўвядзеньня сучаснае мовы ў літургіі. Пры гэтым рух некаторых праваслаўных сьвятароў і вернікаў, які лічыцца “прагрэсіўным”, быў вельмі рашуча разьбіты царкоўнымі лідэрамі Маскоўскага патрыярхату. На парафіяльнага сьвятара, які толькі паспрабаваў крыху русіфікаваць і зрабіць больш зразумелай літургічную мову для сучаснага расейца, фундаменталісцкія колы адразу павесілі ярлык гарэтыка. Таксама разам з гэтым і шмат іншых ініцыятываў праваслаўных сьвятароў, скіраваных на паляпшэньне жыцьця супольнасьці (варта адзначыць – закаранёных ва ўсходнецаркоўнай практыцы!), былі падаўленыя. На маю думку, істотная пастырская памылка (калі не сказаць: глупства) – з прычыны гэткіх рашэньняў Маскоўскага патрыярхату, якія скіраваныя супраць “мадэрністаў”, забараняць падобнае разьвіцьцё ў грэка-каталіцкай Царкве ва ўсходнеславянскім рэгіёне ў кірунку “асучасьненьня мовы”, “актывізацыі жыцьця супольнасьці”. Старая формула Пія Х “Nec plus nec minus nec aliter”* (як у Маскоўскім Патрыярхаце), якая была аднойчы прадпісаная рускім уніятам, на маю думку, у сучасным сьвеце больш не функцыянуе. Час прыйшоў напоўніць яе новым сэнсам.

Толькі гэтак можам мы, хрысьціяне грэка-каталікі, выйсьці з той правінцыйнасьці, якой часта нас дакараюць. Не дастаткова толькі ўвесь час даказваць нашую “нявіннасьць” перад усім сьветам, калі ўвесь час мы азіраемся на “добрых”, “чыстых”, “пародных” праваслаўных і паўтараем тое, што яны робяць. З іншага боку, існавалі ў гісторыі грэка-каталіцкай Царквы і існуюць яшчэ тэндэнцыі да сьляпога насьледаваньня рыма-каталіцкай Царквы. Абодва шляхі памылковыя. Нашае заданьне мусіць быць большым: шукаць новыя шляхі і магчымасьці ў прасторы ўсходняй царкоўнай скарбніцы, маючы ў дапамогу нашае веданьне Захаду і наш вопыт жыцьця разам з заходнімі братамі ў Хрысьце. Мы ня мусім баяцца паказаць нашым праваслаўным братам і сёстрам новыя персьпектывы і магчымасьці ў нашай супольнай усходнехрысьціянскай традыцыі. Трэба, аднак, памятаць, што ўсе ініцыятывы ўніятаў будуць зусім бясплённымі тады, калі яны вырастаюць не з усходняга культурнага багацьця, але адно толькі хочуць пераймаць лацінскія звычаі.

Да гэтага я хачу падаць тры пункты, якія маюць значэньне для выкананьня гэтага роду заданьняў.

1. Хрысьціянам грэка-каталікам неадкладна неабходна займець як мага больш сяброў сярод праваслаўных. Гэты выклік трэба разумець не як дыпламатычна-палітычнае заданьне, але як запавет, які вырастае з хрысьціянскае самасьвядомасьці. Сапраўдныя сябры і прыхільнікі сярод праваслаўных могуць зьявіцца ў нас толькі тады, калі мы адстойваем перад папам, перад лацінскай Царквой і перад усёй заходняй супольнасьцю справы Ўсходняй Царквы як аднаго цэлага (а ня толькі нашыя ўласныя, уніяцкія справы). Так напрыклад, як гэта рабіў вялікі ўкраінскі мітрапаліт Андрэй Шаптыцкі ў адносінах да праваслаўных у Польшчы ў 30-я гады 20 ст., альбо так, як гэта рабіў мяльхіцкі патрыярх Максім ІV (Maximos IV Saigh) на ІІ Ватыканскім саборы. Удзячнасьці, а таксама захопленай рэакцыі шматлікіх праваслаўных, як мы ўсе добра ведаем, доўга чакаць не прыйшлося.

2. Хрысьціянам грэка-каталікам неадкладна неабходна займець як мага больш сапраўдных сяброў і прыхільнікаў сярод рыма-каталікоў, і асабліва ў заходнім грамадзтве. Шлях да гэтага ідзе праз сталую, цяжкую асьветніцкую (вытлумачальную) працу на Захадзе.

3. І ў рэшце рэшт, неадкладна патрэбна наладжваць сталыя сувязі і сумесныя нарады паміж сабой. Уніяты розных абрадаў і нацыянальнасьцяў мусяць быць гатовымі выпрацоўваць сумесную пазіцыю па найважнейшых праблемах іхняга існаваньня, і таксама, калі гэта неабходна, яднацца ў агульны “Фронт” перад грамадзтвам. Гэта таксама азначае, што мусім быць гатовымі выйсьці па-за свае нацыянальныя межы.

Вернемся напрыканцы яшчэ раз да пытаньня, што ставілася на пачатку. Тоеснасьць і Пасланьне грэка-каталіцкай Царквы праяўляецца ў вельмі цікавым і нават правакацыйным парадоксе: гэта канфесія, якая разбурае ўсталяваны канфесійны сьвет. Складанасьці, балючасьці, супярэчнасьці праблематыкі ўніяцкіх Цэркваў папярэднічае складанасьць, балючасьць і супярэчнасьць, якія вынікаюць пры кожнай (і сапраўды: у кожнай!) праўдзівай і шчырай спробе знайсьці вырашэньне канфлікту паміж каталіцкімі і праваслаўнымі Цэрквамі. Таму будзе вялікай памылкай верыць, што з вырашэньнем, выдаленьнем “уніяцкага пытаньня” (як шмат хто мяркуе на Захадзе) абедзьве канфесіі, узятыя ў іхняй “чысьціні”, без перашкодаў знойдуць новыя шляхі да еднасьці. Усё ж такі шлях да таго, каб “быць разам” замест каб “быць супернікамі” ляжыць праз праблематыку грэка-каталіцкіх хрысьціянаў і непазьбежна праз яе, таксама як і геаграфічны шлях з Варшавы на Кіеў не абміне заходнеўкраінскія тэрыторыі. Мяжу паміж культурнымі прасторамі нельга абмінуць паводле нашага жаданьня, калі толькі мы сапраўды пачынаем гэты рух насустрач адзін аднаму. Напрыканцы я хацеў бы выказаць маё спадзяваньне, што Ўкраінская Грэка-Каталіцкая Царква можа перамяніць гэтае небясьпечнае месца падзелу між культурнымі прасторамі ў месца дыялогу і паразуменьня. Для гэтага перш за ўсё патрэбна шмат мужнасьці, каб годна абараняць інтарэсы ўсходніх Цэркваў у заходнім сьвеце і інтарэсы каталіцкай Царквы ў сьвеце праваслаўным.

* Нічога болей, нічога меней, нічога інакш.

Даклад прачытаны на Міжнародным сімпозіюме "Місія ўсходніх каталіцкіх Цэркваў у жыцьці Паўсюднай Царквы ды ў сучасным сьвеце" ў Гамінгу (Аўстрыя), 4-6.03.2009.
 
Пераклад з нямецкай а. Алеся Аўдзеюка


Айцец доктар Георгі Авакумаў паходзіць з Санкт-Пецярбургу (нар. 06.08.1959 г.). Скончыў Пецярбургскі, тады яшчэ Ленінградзкі дзяржаўны ўніверсітэт, факультэт класічнай філалогіі, пазьней праваслаўную духоўную семінарыю і акадэмію ў Санкт-Пецярбургу. Ступень доктара багаслоўя атрымаў у Мюнхенскім універсітэце (Нямеччына). Тэма яго дысертацыі: “Una fide – diverso ritu. Абрад усходняй Царквы як праблема лацінскага сярэднявечнага багаслоўя. Досьледы пра генэзу ўнійнай ідэі”.

Высьвячаны на сьвятара ў 1992 г. у Львове. З 1995 г. служыў душпастырам для расейскамоўнай каталіцкай парафіі Мюнхенскай архіяпархіі, выкладаў ва Ўкраінскім свабодным універсітэце. Жанаты, мае двух дзяцей.

Аўтар некалькіх манаграфіяў, сярод якіх «Мітрапаліт Андрэй Шаптыцкі і грэка-католікі ў Расеі», якая атрымала ўзнагароду на Форуме выдаўцоў у Львове (2004 г.).

З студзеня 2007 году дэкан гуманітарнага факультэту Ўкраінскага каталіцкага ўніверсітэту, загадчык катэдры класічных, візантыйскіх і сярэднявечных студыяў.

Гэты артыкул чыталі 9 разоў (-ы)