Царква
Калі кажам, што ня маем грэху, ашукваем самі сябе, і праўды няма ў нас
(1-ае Саборнае Пасланьне сьв. ап. Яна Багаслова 1:8)
Галоўная Архіў нумароў газеты № 1 (56), 2008

Дакументы Царквы

Надзея: розум і свабода у новай энцыкліцы «Spe salvi» Папы Бенядыкта XVI

Што такое «хрысьціянская надзея» і чым яна адрозьніваецца ад «іншай» надзеі?
На гэта і іншыя пытаньні адказвае Папа Бенядыкт XVI у сваёй новай энцыкліцы «Spe salvi».

Акрэсьліць надзею

Новая энцыкліка Папы называецца «Spe salvi», бо пачынаецца словамі «Spe salvi facti sumus», што ў перакладзе з лацінскай мовы азначае «мы збаўлены надзеяй» (Рым 8, 24). Папа, напачатку разважаючы над паняцьцем надзеі ў кантэксьце Новага Запавету і раньняй Царквы, фармулюе некалькі сьцьверджаньняў. Першае: вера – гэта надзея; другое: вера – гэта субстанцыя.

Адносна першага сьцьверджаньня трэба паясьніць, што вера ёсьць надзеяй на асабовага Бога, «Які паказаў нам у Хрысьце сваё Аблічча і адкрыў сваё Сэрца» (Spe salvi, 4). Гэтая надзея мае ня толькі характар «інфармацыйны», але грунтуецца на асабістай сустрэчы з нашым Збаўцам Ісусам, якая мае моц зьмяніць жыцьцё.

Што да другога акрэсьленьня, то яно выяўляецца досыць нечакана, пасьля таго, як Папа зьвяртае ўвагу на значэньне слова «hypostasis» у арыгінале тэксту з Пасланьня да габрэяў: «Вера – гэта hypostasis таго, на што мы спадзяемся, і доказ таго, чаго мы ня бачым» (Гбр 11, 1). Бенядыкт XVI адзначае: «На думку Айцоў і тэолагаў Сярэднявечча, было відавочна, што грэцкае слова «hypostasis» трэба было перакладаць словам «substantia».

Субстанцыя – гэта філасофскі тэрмін, пра які напісана не адна навуковая праца, але які моцна ўвайшоў у быт тых, хто выхаваўся ў еўрапейскай культуры. (Субстанцыя з лат. substantia – істота; тое, на чым можна грунтавацца). Калі падаць тут прыклад простай моваю, то субстанцыяй гарбаты-напою ёсьць чай як расьліна. Ненавуковец, калі нават і ня зможа сфармуляваць акрэсьленьне «субстанцыі», то, прынамсі, інтуітыўна ўяўляе яе сабе як штосьці канкрэтнае і рэальнае.

Папа кажа пра надзею як пра тыя канкрэтныя і рэальныя «рэчы», што павінны адбыцца; і хоць яны яшчэ не зьяўляюцца відавочнымі ў зьнешнім сьвеце, аднак мы носім іх у сабе як «пачатковую і дынамічную рэчаіснасьць». Акцэнтуючы ўласна на такім разуменьні, Папа палемізуе з Марцінам Лютэрам, які разумеў «substantia» не ў аб’ектыўным сэнсе (як тое, што існуе ў нас), але ў суб’ектыўным, як праяўленьне пэўнага ўнутранага настрою.

Веды пра надзею і «datata ignorantia»

Паразважаўжы пра надзею ў кантэксьце Новага Запавету ды раньняй Царквы, Папа зьвяртаецца да ўжо ўзгаданага персанальнага асьпекту. Усё разважаньне пра надзею, на яго думку, стасуецца жыцьця й сьмерці чалавека ўвогуле, а таму яно закранае сёньня і кожнага з нас. Другі раз у гэтай энцыкліцы Папа задае ўсім чытачам пытаньне пра здольнасьць надзеі перамяніць жыцьцё: «Тым ня менш, мы павінны адкрыта спытацца ў сябе: ці таксама і для нас хрысьціянская вера зьяўляецца надзеяй, якая перамяняе і падтрымлівае нашае жыцьцё? Ці яна зьяўляецца «творчай» для нас, навіной, якая па-новаму фармуе само жыцьцё, ці гэта проста «інфармацыя», якую мы з часам адклалі і якая, здаецца, ужо саступіла больш новым навінам?» (Spe salvi, 10).

Бенядыкт XVI, зьвяртаючы ўвагу на індывідуалістычны асьпект надзеі, не забывае і пра «супольнасную рэчаіснасьць». Надзея абавязкова стасуецца людзкой супольнасьці: сьмерць Госпада нашага Ісуса Хрыста за нас становіцца ««аднаўленнем» адзінства, дзякуючы якому мы зноў утвараем еднасьць, якую складаюць паміж сабою вернікі ўсяго сьвету» (Spe salvi, 14).

Побач з акрэсьленьнем паняцьця «надзея» і выкладам на гэтую тэму пазітыўнай навукі, Бенядыкт XVI зьвяртае ўвагу на тое, што рэчаіснасьць надзеі перавышае ўсе нашыя веды пра яе. Папа спасылаецца на сьвятога Аўгустына, усьлед за ім кажа так: «Ёсьць у нас, калі так можна сказаць, вучонае невуцтва (datata ignorantia)». І далей ён працягвае: «Мы ня ведаем, чаго на самой справе хочам; мы не спазналі таго «сапраўднага жыцьця». Аднак ведаем, што павінна існаваць штосьці, чаго мы ня ведаем і да чаго імкнемся» (Spe salvi, 11). Іншымі словамі можна сказаць, што колькі б мы не імкнуліся акрэсьліць словамі хрысьціянскую надзею, то ўсё роўна гэта будзе толькі недасканалы адбітак у люстры надзеі насамрэч.

Нарысы гісторыі «надзеі на прагрэс»

Папа Бенядыкт XVI зьвяртае ўвагу, што ў сучасным сьвеце вобраз надзеі дэфармаваны. Каб паказаць, якім чынам гэта адбылося, ён робіць кароткі экскурс у гісторыю. Гісторыя скажэньня вобразу надзеі пачынаецца пасьля адкрыцьця Амерыкі і новых тэхнічных вынаходніцтваў. Дзякуючы ім нарадзіўся навукова-тэхнічны прагрэс, які даў пачатак новае эры. Фрэнсіс Бэкан, філосаф, які адзін з першых паўплываў на фармаваньне прынцыпаў новай эры і стаў яе ідэолагам, кажа пра тое, што навізна заключаецца ў новай узаемасувязі навукі і практыкі. Гэта знайшло і тэалагічнае прымяненьне. У спосаб просты можна яго патлумачыць так: чалавек не пануе над гэтай рэчаіснасьцю, бо згубіў гэтае панаваньне праз першародны грэх. Аднак вось зьявіўся прагрэс, а разам з ім і надзея, што менавіта ён дапаможа вярнуць панаваньне над нашай рэчаіснасьцю. Так нарадзілася «новая» вера: надзея на прагрэс. Збаўленьне цяпер чакаецца не ад Ісуса Хрыста, але ад сувязі паміж навукай і практыкай. «Гэтым не адмаўляецца вера; хутчэй яна адсоўваецца на іншы ўзровень – узровень прыватных і пазазямных спраў – і адначасова ў пэўнай ступені яна становіцца ўжо неістотнай для сьвету» (Spe salvi, 17).

Паступова ў ідэалогіі прагрэсу выкрышталізоўваюцца дзьве цэнтральныя катэгорыі: розум і свабода. Бенядыкт XVI тлумацыць гэта наступным чынам: «Прагрэс зьяўляецца перадусім прагрэсам ва ўзрастаючым панаваньні розуму, а розум, відавочна, лічыцца сілай дабра дзеля дабра. Прагрэс – гэта перамога над усімі залежнасьцямі, і таму ён вядзе да дасканалай свабоды» (Spe salvi, 18). Ідэі, якія нарадзіліся з веры ў прагрэс, знайшлі сваю палітычную рэалізацыю. Першым этапам гэтай рэалізацыі стала Французская рэвалюцыя. Яна стала спробай аднавіць панаваньне розуму і свабоды палітычна магчымым спосабам. На гэтым этапе ідэалогіі прагрэсу філасофскую падтрымку аказаў ёй Эмануэль Кант, які ў 1792 годзе напісаў твор «Перамога добрага пачатку над злым і ўстанаўленьне Божага Валадарства на зямлі». У гэтым творы між іншым сьцьвярджалася: «Паступовы пераход ад царкоўнай веры да чыстай рэлігійнай веры зьяўляецца набліжэньнем Божага Валадарства» (Spe salvi, 19).

Як вынік навукова-тэхнічнага прагрэсу, склалася «новая сацыяльная сітуацыя: узьнік новы клас індустрыяльных работнікаў» і так званы «індустрыяльны пралетарыят» (Spe salvi, 20). Пралетарыят жыў у жахлівых умовах. Новыя ідэолагі XIX стагоддзя Фрыдрых Энгельс і Карл Маркс перанялі эстафету «новай» надзеі і адыгралі ў гэтай гісторыі сумна вядомую ролю. Кульмінацыяй сталася рэвалюцыя ў Расеі. «Але разам з перамогай стала відавочнай фундаментальная памылка Маркса. Ён вельмі дакладна паказаў, як трэба зьдзейсьніць рэвалюцыю. Аднак не сказаў нам, што трэба было рабіць далей» (Spe salvi, 19). Маркс не падумаў пра гэта, бо быў перакананы: сама рэформа эканомікі павінна ўсё вырашыць. Ён ня ўзяў пад увагу, што «чалавек – гэта ня толькі прадукт эканамічных умоў і яго нельга аздаравіць выключна звонку, ствараючы спрыяльныя эканамічныя ўмовы» (Spe salvi, 21).

Праўдзівы вобраз надзеі і крыніцы надзеі

У працяг папярэдняй думкі Бенядыкт XVI рашуча разьмяжоўвае сферы, у якіх можна спадзявацца на прагрэс, а ў якіх – не. Ён сьцьвярджае, што прагрэс магчымы толькі ў сферы матэрыяльнай і ні ў якім выпадку не «ў этычнай сьвядомасьці і ў сферы маральных рашэньняў». Падсумоўваючы свае думкі адносна прагрэсу ды свабоды, Папа выказваецца наступным чынам: «Правільны парадак людзкіх спраў і маральнае здароўе сьвету ніколі нельга было забясьпечыць проста з дапамогай структураў», а таму ў «гэтым сьвеце ніколі не ўсталюецца канчаткова ўмацаванае валадарства дабра» (Spe salvi, 24). Гэткім чынам ня можна зьвязваць надзею з прагрэсам, бо ён абмежаваны сферай матэрыяльнай.

Сапраўдная надзея – гэта надзея не на валадарства чалавека, але на Божае Валадарства, на Бога, Які ёсьць Асобай. «Бог — гэта падмурак надзеі. Не які заўгодна бог, але той Бог, Які мае чалавечае аблічча і Які «палюбіў нас дарэшты» (Ян 13, 1), усіх нас і ўвесь род чалавечы. Яго валадарства не зьяўляецца нечым прыдуманым па-за рэальнасьцю, разьмешчаным у будучым часе, які ніколі не настане. Яго Валадарства прысутнічае там, дзе Яго любяць і дзе Ягоная любоў дасягае нас» (Spe salvi, 31). Акрамя гэтага Папа зьвяртае ўвагу, што мы патрабуем ня толькі «вялікіх» надзеяў, але і надзеяў малых, «якія з дня ў дзень падтрымліваюць нас у шляху» (Spe salvi, 31).

Зрабіўшы нарыс вобразу праўдзівай надзеі, Сьвяты Айцец паказвае таксама, дзе можна вучыцца надзеі і ў ёй практыкавацца. Гэтымі «месцамі» зьяўляюцца: малітва, дзеяньне ды цярпеньне, Апошні Суд. Малітва – гэта размова з Богам: «Калі ніхто мяне больш ня слухае – Бог яшчэ слухае мяне. Калі я не магу больш ні з кім размаўляць і нікога паклікаць – з Богам я магу гаварыць заўсёды» (Spe salvi, 32). Малітва – крыніца надзеі, надзеі на адказ Бога. Папа прыводзіць нам у прыклад асобу кардынала Нгуен Ван Туана, які быў трынаццаць гадоў у вязьніцы, але вытрываў у надзеі, дзякуючы малітве.

Дзеяньне, як крыніца надзеі, азначае, што мы хоць і ня можам збудаваць на зямлі валадарства чалавека, але можам і павінны быць актыўнымі ў гэтым сьвеце. Бо нашыя высілкі маюць сэнс: «Мы можам уратаваць нашае жыцьцё і сьвет ад атручваньня і бруду, якія могуць разбурыць цяперашні і будучы сьвет». Папа кажа, што заўсёды трэба мець надзею на лепшае, «нават, калі ў маім жыцьці або ў дадзены гістарычны момант відавочна, што мне няма на што спадзявацца» (Spe salvi, 35).

Адносна цярпеньня ў энцыкліцы гаворыцца, што яно таксама, як і дзеяньне, належыць да чалавечага існаваньня. Цярпеньне «паходзіць або з абмежаванасьці нашай натуры, або з сукупнасьці грахоў, якія нагрувасьціліся з цягам гісторыі і якія таксама сёньня незваротна нарастаюць» (Spe salvi, 36). У такім кантэксьце, указваючы на тое, што трэба імкнуцца абмежаваць цярпеньне, Папа прыгадвае некаторыя выказваньні в’етнамскага мучаніка Паўла Ле-Бао-Тына († 1857), у якіх паказана, як сіла надзеі, што нараджаецца з веры, перамяняе пакуты. Сярод розных формаў цярпеньня ды пакутаў Сьвяты Айцец зьвяртае ўвагу на карысьць ад пэўнай формы пабожнасьці, якая, паводле Папы, «сёньня, магчыма, менш распаўсюджаная, але нядаўна была шырока практыкаванай». Папа заахвочвае нас да гэтай пабожнасьці, што палягае на ахвяраваньні малых штодзённых справаў. Тыя людзі, што так робяць, «перакананыя, што могуць уключыць свае нязначныя справы ў вялікае спачуваньне Хрыста і праз гэта далучыцца ў нейкай ступені да скарбу спачуваньня, якога патрабуе чалавецтва» (Spe salvi, 40).

Урэшце і Апошні Суд ёсьць крыніцай надзеі хрысьціяніна. Папа прагне вярнуць ідэю Апошняга Суду з «другога плану». Сьвяты Айцец зьвяртае ўвагу, што «хрысьціянская вера індывідуалізуецца і зьвяртаецца перадусім да асабістага збаўленьня душы» (Spe salvi, 42). Аднак ідэя Апошняга Суду вельмі моцна зьвязаная з ідэяй справядлівасьці і датычыць ня толькі паасобных людзей, але і ўсяго чалавечага грамадзтва. Атэізм ХІХ і ХХ стагоддзяў, акцэнтуючы на несправядлівасьці ў гэтым сьвеце, зрабіў выснову, што чалавек сам пакліканы да ўстанаўленьня гэтай справядлівасьці. Папа Бенядыкт XVI адзначае, што на падставе такога сьцьверджаньня «ўзьніклі найгоршыя формы бесчалавечнасьці і парушэньня справядлівасьці – яны грунтаваліся на ўнутранай фальшывасьці такога меркаваньня». Варта тут таксама прывесьці яшчэ адзін сказ Сьвятога Айца на тую ж тэму: «Сьвет, які сам павінен ствараць сваю справядлівасьць,– гэта сьвет без надзеі» (Spe salvi, 42). Менавіта таму Божы Суд «зьяўляецца надзеяй, таму што гэта справядлівасьць, бо гэта ласка» (Spe salvi, 47).

Заканчэньне

Новая энцыкліка Папы Бенядыкта XVI «Spe salvi» аказалася цікавай і даволі лёгкай для прачытаньня. Яна заканчваецца малітвай да Багародзіцы Дзевы Марыі, «зоркі надзеі». Вось невялікі фрагмент гэтай малітвы: «Валадарства» Ісуса аказалася не такім, як уяўлялі людзі. […] Так, Ты застаешся сярод вучняў як іх Маці, як Маці надзеі. Сьвятая Марыя, Маці нашая, навучы нас верыць, мець надзею і любіць разам з Табою. Пакажы нам шлях да Яго валадарства! Зорка мора, сьвяці нам і кіруй намі на нашым шляху» (Spe salvi, 50).

а. Андрэй Буйніч
г.Менск


Гэты артыкул чыталі 4 разоў (-ы)