Царква
Калі маю дар прароцтва, і ведаю ўсе таямніцы, і маю ўсякія веды і ўсю веру, так што магу і горы перастаўляць, а ня маю любові, - дык я нішто
(Пасланьне сьв. ап. Паўла да Карынфянаў 13:2)
Галоўная Архіў нумароў газеты № 2 (65), 2010

Сьвятло Ўсходу

29 траўня 2010 году ў Мюнхенскай каталіцкай акадэміі прайшоў сімпозіюм на тэму эклезіялогіі і міжхрысьціянскіх стасункаў. Арганізатарам гэтага навуковага мерапрыемства выступіў Інстытут папы Бенядыкта XVI, заснаваны біскупам Рэгензбургзкім Герхардам Людовікам Мюлерам. Гэты інстытут займаецца публікацыяй і распаўсюдам багаслоўскіх прац папы Бенядыкта XVI. Удзельнікам канферэнцыі быў прапанаваны даклад намесьніка Старшыні Аддзела зьнешніх царкоўных сувязяў Маскоўскага Патрыярхату ігумена Філіпа (Рабых) “Папа Бенядыкт XVI і дыялог Рыма-Каталіцкай Царквы з Праваслаўнымі Цэрквамі”. Гэты тэкст, дзе разглядаюцца экуменічныя ініцыятывы Папы, прапануем таксама і чытачам “Царквы” ў якасьці вартага ўвагі погляду афіцыйнага прадстаўніка РПЦ МП на гэтыя ініцыятывы, на дыялог і праблемы еднасьці хрысьціянаў. Адзначым, што гэтыя ацэнкі падзяляюць далёка ня ўсе праваслаўныя ўнутры самой РПЦ. Свой погляд на некаторыя акрэсьленыя ў матэрыяле праблемы маюць і грэка-католікі.

Ігумен Філіп (Рабых), РПЦ МП

Папа Бенядыкт XVI і дыялог Рыма-Каталіцкай Царквы з Праваслаўнымі Цэрквамі

У 2006 годзе перад паездкай у Стамбул падчас аўдыенцыі для ўдзельнікаў пленарнага паседжаньня Папскай Рады па спрыяньні еднасьці хрысьціянаў папа Бенядыкт XVI заявіў пра неабходнасьць “паскарэньня крокаў для аднаўленьня поўнай сулучнасьці” з праваслаўнымі.

Як вядома, у “Асноўных прынцыпах стаўленьня да іншаслаўя”, прынятых у 2000 годзе на Архірэйскім Саборы Расейскай Царквы, імкненьне да яднаньня хрысьціянаў разглядаецца як задача “першачарговай важнасьці для Праваслаўнай Царквы на ўсіх узроўнях яе быцьця” (п. 2.1). І ўсё ж размова пра паскораныя тэмпы аб'яднаньня дзвюх Цэркваў непазьбежна выклікае шэраг пытаньняў у праваслаўным асяроддзі, перш за ўсё што да цаны такога аб'яднаньня. У гісторыі ёсьць дастаткова прыкладаў, калі шлях да еднасьці праваслаўных і каталікоў разумеўся як перамога аднаго боку над іншым. Больш таго, сёньня ў праваслаўным асяроддзі назапасілася нямала крытыкі экуменічнай дзейнасьці. Нярэдка для праваслаўнага вуха само паняцьце “экуменізм” азначае сукупнасьць ілжывых тэорыяў і метадаў для дасягненьня царкоўнай еднасьці на аснове кампрамісаў і абыякавасьці да веранавучальнай ісьціны.

Але было б несправядліва рабіць пасьпешныя высновы пра падыход цяперашняга папы да пытаньня ў справе еднасьці і атаясамліваць яго прапановы з некаторымі хваравітымі для праваслаўных гістарычнымі ўспамінамі. Больш таго, сам тэрмін “экуменізм” на Захадзе зьяўляецца тэхнічным, а таму ў кожным канкрэтным выпадку яго зьмястоўнае напаўненьне трэба растлумачваць. Таму важна разгледзець увесь комплекс ідэяў, з якімі сёньня выступае папа Бенядыкт XVI у дыялогу з праваслаўнымі, і паспрабаваць выявіць узаемасувязі паміж імі.

Багаслоўскі падмурак дыялогу з праваслаўнымі

Перш за ўсё, папа ў шматлікіх сваіх выступах і пасланьнях прыводзіць важкія багаслоўскія аргументы на карысьць актыўных намаганьняў усіх хрысьціянаў у справе пошуку царкоўнай еднасьці. У адным з сваіх выступаў ён сьцьвярджае, што гэтая дзейнасьць вынікае з “паслушэнства Евангельлю”1, якое адкрывае волю Госпада пра еднасьць усіх, хто верыць у Яго (Ян 17, 21). Тую ж самую евангельскую спасылку ў сваім дакуменце дае і Расейская Царква, абгрунтоўваючы неабходнасьць намаганьняў у імкненьні да еднасьці хрысьціянаў2.

Іншым сур'ёзным матывам для больш інтэнсіўнай дзейнасьці на гэтай ніве зьяўляецца аслабленьне хрысьціянскай пропаведзі ў сьвеце праз падзелы і нязгоды сярод тых, хто верыць у Хрыста. У многіх пропаведзях і зваротах пантыфіка выказваецца заклапочанасьць з прычыны адыходу ад хрысьціянства, які працягваецца, і нарастаньня змаганьня з ім у тых краінах, якія раней былі апорай гэтай рэлігіі. Так, у сумеснай дэкларацыі папы Бенядыкта XVI і патрыярха Барталамея пра гэта сказана: “Мы ня можам ігнараваць рост секулярызацыі, рэлятывізму і нават нігілізму, асабліва ў заходнім сьвеце”. Таму пантыфік часта тлумачыць неабходнасьць руху да еднасьці, зьвяртаючы ўвагу на другую частку цытаты з малітвы Госпада Ісуса Хрыста да Айца: “каб сьвет паверыў” (Ян 17, 21).

Трэба адзначыць, што такое прачытаньне знакаў часу ў сьвятле евангельскіх праўд характэрнае і для цяперашняга патрыярха Маскоўскага і ўсёй Русі – Кірылы. У 2010 годзе ў сваёй казані ў дзень памяці мітрапаліта Філіпа, сьвятога вызнаўцы XVI стагоддзя, патрыярх падкрэсьліў: “Толькі ў еднасьці Царква здольная ўплываць на навакольны сьвет, распаўсюджваючы на яго сваё маральнае ўзьдзеяньне. Менавіта таму літаральна ад самага пачатку хрысьціянскае гісторыі вораг роду чалавечага імкнуўся падзяліць Царкву. Ужо ў апостальскія часы зьяўляюцца гарэзіі, а затым рознага роду расколы, і практычна ўся гісторыя Царквы – гэта гісторыя барацьбы за сваё адзінства. Для чаго ж патрэбна гэтае адзінства? Для таго, каб сьведчаньне было яркім, моцным і пераканаўчым, каб ніхто ніколі ня мог сказаць: “Навошта вы кажаце нам усё гэта? Самі на сябе паглядзіце – бо вы ж падзеленыя”. Вораг роду чалавечага здолеў падзяліць сусьветнае хрысьціянства. Цяжка сказаць, як разьвівалася б гісторыя, калі б не адбыўся падзел хрысьціянаў на ўсходніх і заходніх. Напэўна, ход гісторыі быў бы зусім іншым. Мы спадзяемся, што ў пэўны час, можа быць, паводле малітваў Царквы, Госпад прыхіліць літасьць да ўсіх, хто заклікае Яго сьвятое імя, і зноў еднасьць Паўсюднай Царквы будзе бачная роду чалавечаму”.

І ўсё ж, як відавочна, актуальнасьць праваслаўна-каталіцкага дыялогу пра еднасьць не азначае для папы заклікаў да багаслоўскага рэлятывізму. У адным з сваіх выступаў ён даў наступнае тлумачэньне такога дыялогу: “Наогул жа, экуменізм, які трэба разьвіваць перш за ўсё, – гэта экуменізм любові, які бярэ пачатак непасрэдна з новай запаведзі, якую пакінуў Ісус Сваім вучням. Любоў, якая суправаджаецца адпаведнымі ўчынкамі, выклікае давер, адкрывае сэрцы і вочы. Дыялог любові па сваёй прыродзе спрыяе дыялогу праўды і прасьвятляе яго: толькі ў поўнай праўдзе адбываецца канчатковая сустрэча, да якой вядзе Дух Хрыста. І вядома ж не рэлятывізму або легкадумнаму ды ілжываму ірэнізму вырашаць экуменічныя праблемы. Яны толькі дэзарыентуюць і адводзяць з правільнага шляху”3. Тое ж самае неаднаразова казалі і многія прадстаўнікі Расейскай Праваслаўнай Царквы.

Імкненьне да сістэмнага дыялогу з праваслаўнымі

Відавочна, што ў разуменьні папы паскарэньне крокаў на шляху да еднасьці азначае прыкладаньне рэальных і сістэматычных намаганьняў для вырашэньня пытаньняў, якія разьдзяляюць, а не вызначэньне канкрэтных часавых тэрмінаў для завяршэньня праваслаўна-каталіцкага дыялогу. У гэтым пераконваюць наступныя словы з пасланьня папы да патрыярха Барталамея на сьвята сьвятога апостала Андрэя Першапакліканага, накіраванае ў 2009 годзе: “Тэма пленарнага паседжаньня “Роля Біскупа Рыму ў сулучнасьці Царквы ў першым тысячагоддзі”, безумоўна, зьяўляецца складанай і запатрабуе шырокіх дасьледаваньняў і цярплівага дыялогу, калі нашай мэтай зьяўляецца агульная інтэграцыя традыцыяў Усходу і Захаду”.

Трэба прызнаць, што за мінулыя 5 гадоў папам Бенядыктам XVI былі зроблены сур’ёзныя крокі для разьвіцьця стасункаў Рыма-Каталіцкай Царквы з Праваслаўнымі Цэрквамі. Гэтыя намаганьні выяўляюцца ў аднаўленьні працы сумеснай праваслаўна-каталіцкай камісіі, візіце папы ў Канстанцінопаль, абмене пасланьнямі паміж папам і ўсяленскім патрыярхам, сустрэчах з асобнымі праваслаўнымі зьверхнікамі і ярархамі, у тым ліку з цяперашнім патрыярхам Маскоўскім і ўсёй Русі Кірылам да яго ўзыходжаньня на патрыяршы пасад, у правядзеньні шэрагу сумесных значных навуковых і культурных мерапрыемстваў. Усе гэтыя дзеяньні дазволілі ўсталяваць шэраг важных каардынат сістэмнага дыялогу і супрацоўніцтва з праваслаўнымі.

Багаслоўскі дыялог паміж каталікамі і праваслаўнымі

Першай важнай каардынатай зьяўляецца механізм рэгулярных зносінаў двух бакоў на платформе Міжнароднай зьмешанай камісіі па багаслоўскім дыялогу паміж Каталіцкай Царквой і Праваслаўнымі Цэрквамі. Гэты механізм быў створаны яшчэ ў 1979 годзе і зноў запрацаваў у 2006 годзе, у другі год пантыфікату Бенядыкта XVI. Пасьля пяцігадовага перапынку, у 2006 годзе адбылася сустрэча ў Бялградзе, у 2007 годзе – у Равэне, у 2009 годзе – на Кіпры. Хоць праца камісіі ідзе часам не зусім гладка, пра што сьведчыць усім добра вядомы інцыдэнт у Равэне, сам факт існаваньня сумеснай пляцоўкі для багаслоўскага дыялогу зьяўляецца станоўчым. Яна забясьпечвае вядзеньне важнай багаслоўскай працы, без якой нельга адшукаць веранавучальнае аднадумства, а значыць і аднаўленьне еўхарыстычнай сулучнасьці.

Папа Бенядыкт XVI узьняў значэньне гэтай пляцоўкі двухбаковага дыялогу, пагадзіўшыся з вынясеньнем на абмеркаваньне яе ўдзельнікаў вузлавой тэмы, па якой ёсьць разыходжаньні паміж каталікамі і праваслаўнымі – служэньне Рымскага біскупа ў Царкве. Пры гэтым папа працягнуў лінію свайго папярэдніка, пра што ён адкрыта заявіў на Фанары ў 2006 годзе: “Папа Ян Павел II зрабіў запрашэньне ўступіць у братэрскі дыялог, накіраваны на пошук спосабаў, пры дапамозе якіх сёньня можа ажыцьцяўляцца Пятрова служэньне, пры гэтым выяўляючы павагу да яго прыроды і сутнасьці, каб магло “ажыцьцяўляцца прызнанае і аднымі, і другімі служэньне любові”… Сёньня я жадаю ўзгадаць і аднавіць гэта запрашэньне”4. Тым самым Рымская Царква прадэманстравала братэрскую адкрытасьць, прапанаваўшы абмеркаваць самую вострую і балючую тэму дыялогу з праваслаўнымі.

Праз тры гады, у 2009 годзе ў афіцыйным пасланьні патрыярху Барталамею з нагоды сьвята апостала Андрэя папа ўдакладніў базіс, на якім Каталіцкая Царква гатовая разглядаць сучаснае служэньне Рымскага папы: “гаворка ідзе пра тое, каб разам, натхнёныя мадэльлю першага тысячагоддзя, шукалі формы, у якіх служэньне Біскупа Рыму можа ажыцьцяўляць служэньне любові, прызнаванае ўсімі (гл. Ut Unum Sint, 95) Таму будзем маліць Бога, каб блаславіў нас; і няхай Сьвяты Дух вядзе нас па гэтым цяжкім, але шматабяцальным шляху”.

Без сумневу гэта яшчэ адзін крок, важны для разьвіцьця дыялогу праваслаўных і каталікоў. Па сутнасьці, Каталіцкая Царква абвясьціла пра сумеснае з праваслаўнымі прызнаньне веры і ўладкаваньня Царквы першага тысячагоддзя ў якасьці крытэру для ацэнкі сучаснага жыцьця хрысьціянаў. Акрамя таго, вялікае значэньне цяперашні папа надае вяртаньню сьвятаайцоўскай думкі ў якасьці кіраўніцтва сучасным царкоўным жыцьцём. Гэта адкрывае рэальную магчымасьць для адшуканьня праваслаўнымі і каталікамі агульнай меры для разгляду спрэчных пытаньняў. У сувязі з гэтым вельмі плённым можа стаць дасьледаваньне прымату ў Царкве з пункту гледжаньня багаслоўя сулучнасьці, якое прапанаваў папа ў лісьце да патрыярха Барталамея ў 2009 годзе: “Каталіцкая Царква разумее Пятрова служэньне як дар Госпада Сваёй Царкве. Гэтае служэньне належыць тлумачыць не з пункту гледжаньня ўлады, але ў сферы эклезіялогіі сулучнасьці, як служэньне еднасьці ў праўдзе і любові. Біскуп Рымскай Царквы, якая першынствуе ў любові (сьв. Ігнат Антыяхійскі), лічыцца Servus Servorum Dei (сьв. Рыгор Вялікі)”. Высновы, якія вынікаюць з гэтай багаслоўскай персьпектывы для ўладкаваньня Царквы, будуць разгледжаны ўвосень гэтага году ў Вене. Але ўжо цяпер можна сказаць, што пошук адказаў на сучасныя пытаньні ў досьведзе непадзеленай Царквы можа прынесьці багаты плён. Менавіта такі кірунак працы, у прыватнасьці, вітаецца ў дакуменце Расейскай Царквы пра стаўленьне да іншых хрысьціянаў: “Вельмі ўсьцешным і натхняльным зьяўляецца той факт, што іншаслаўная багаслоўская думка ў асобе сваіх лепшых прадстаўнікоў выяўляе шчырую і глыбокую цікавасьць да вывучэньня сьвятаайцоўскай спадчыны, веравучэньня і ладу Старажытнай Царквы” (п. 4.6).

У гэтых спрыяльных умовах вельмі важна, каб праваслаўны сьвет не ашукаўся ў сваіх чаканьнях і сапраўды адчуў братэрскую адкрытасьць з каталіцкага боку. Трэба памятаць, што ў праваслаўна-каталіцкага дыялогу ня простая гісторыя. На Ўсходзе дагэтуль існуе засьцярога адносна таго, што дыялог з каталікамі можа прывесьці да неапраўданых саступак з праваслаўнага боку. Так, на сустрэчы 19 траўня 2010 году з кардыналам Касьперам мітрапаліт Валакаламскі Іларыён папярэдзіў пра гэтую занепакоенасьць: “Наша задача – правесьці сур’ёзную навуковую працу і высьветліць для сябе, як разумеўся прымат Рымскага біскупа на працягу першага тысячагоддзя. Але ні ў кога не павінна ўзьнікаць спакуса спрабаваць штучна прымяняць у жыцьці Ўсходняй Царквы тыя эклезіялагічныя мадэлі, што былі характэрныя для Захаду”.

Сур’ёзныя засьцярогі ў гэтым плане ў многіх праваслаўных узьніклі пасьля падпісаньня ў Равэне ў 2007 годзе выніковага дакументу, у якім ёсьць наступныя словы: “Абедзьве Царквы працягвалі склікаць Саборы, калі ўзьнікалі сур'ёзныя крызісы. У гэтых Cаборах удзельнічалі біскупы Памесных Цэркваў, якія знаходзіліся ў сулучнасьці з Рымскім пасадам, і адпаведна, хоць гэта і разумелася па-іншаму, біскупы Памесных Цэркваў, якія знаходзіліся ў сулучнасьці з Канстанцінопальскім пасадам”. Тлумачэньні пра тое, што маецца на ўвазе пад гэтай фразаю, даў мітрапаліт Пергамскі Ян (Зазіулас), прадстаўнік Канстанцінопальскага Патрыярхату ў камісіі, які заявіў: “ Ва Ўсходняй Царкве першынство ідзе за Канстанцінопалем, ня ў сэньсе ўлады, але ў сэньсе ініцыятывы і ўзгадненьня. Упершыню ў дакуменце быў ужыты тэрмін “primus” у тым яго значэньні, якое ён меў у традыцыі першага тысячагоддзя”5.

Аднак ёсьць вялікія сумневы ў тым, што ўсе праваслаўныя пагодзяцца з такім разуменьнем першынства ў першым тысячагоддзі на Ўсходзе, а значыць і з яго такім жа разуменьнем сёньня. На Архірэйскім Саборы 2008 году епіскапат Маскоўскага Патрыярхату выказаў сваю поўную нязгоду з такім пунктам гледжаньня: “Шануючы еднасьць з усімі Памеснымі Праваслаўнымі Цэрквамі і асабліва з Маці-Царквой Канстанцінопальскага Патрыярхату, з якім шматвяковымі гістарычнымі сувязямі непарыўна злучана спадчына Сьвятой Русі, Сабор выказвае глыбокую заклапочанасьць у сувязі з тэндэнцыямі перагляду кананічнай традыцыі, што выяўляецца ў выказваньнях і дзеяньнях некаторых прадстаўнікоў Сьвятой Канстанцінопальскай Царквы”6. Гэтая саборная пастанова кажа пра наяўнасьць сур’ёзнай праблемы, якую нельга проста вырашыць большасьцю галасоў ці нейкімі дыпламатычнымі прыёмамі.

Саборныя намаганьні праваслаўных і каталікоў

Калі мы жадаем разам, праваслаўныя і каталікі, прыйсьці да агульнага разуменьня прымату ў Паўсюднай Царкве, тады трэба голас кожнай Памеснай Царквы ўлічваць і ўспрымаць сур’ёзна. Паданьне Ўсходніх Цэркваў ня ведае ніякіх асаблівых паўнамоцтваў адной катэдры для захаваньня праваслаўя. Гэтай справе ўсе Цэрквы служаць аднолькава. Дарэчы, менавіта таму сярод некаторых праваслаўных са шкадаваньнем было ўспрынята тое, што ў тытуле пантыфіка больш ня будзе ўжывацца “Патрыярх Захаду”. Разумеючы ўсе прычыны, выкладзеныя ў камюніке Рады па спрыяньні еднасьці хрысьціянаў, усё ж для праваслаўных гэты тытул асацыяваўся з навучаньнем пра супрацоўніцтва роўных патрыярхатаў. Акрамя таго, у праваслаўным асяроддзі добра жывая памяць пра сьвяціцеля Марка Эфэскага, які адзіны не падпісаў вызначэньні Ферара-Фларэнцкага сабору. Аднак менавіта яго пазіцыя пазьней і была прызнана ўсім праваслаўным сьветам.

Сітуацыя ў Равэне сьведчыць пра тое, што неабходна ня проста разважаць пра саборнасьць у Царкве, але прымяняць гэты прынцып для рашэньня канкрэтных праблемаў. Ва ўжо цытаванай пропаведзі патрыярха Кірылы наступным чынам гаворыцца пра неабходнасьць сталых намаганьняў па падтрыманьні саборнасьці ў Царкве для захаваньня яе еднасьці: “Вельмі важна разьвіваць гэтыя нарады сярод архірэяў, саборны пачатак Царквы. Толькі праз такое аднадумства Царква становіцца моцнай і здольнай спыніць любыя падзелы. Толькі пры такой еднасьці, якая ўвасабляецца ў саборнай мудрасьці, Царква здольная казаць мовай, якая можа пераконваць сьвет, які вакол нас”. У сувязі з гэтым для Праваслаўнай Царквы вельмі важна, што папа Бенядыкт XVI абвясьціў пра свае планы па разьвіцьці сінадальнага вымярэньня кіраваньня Царквой.

Улічваючы ўсё большае прызнаньне саборнага прынцыпу ў царкоўным жыцьці таксама і з каталіцкага боку, было б важна прымаць усе дакументы толькі пры наяўнасьці згоды ўсіх Праваслаўных Цэркваў. Ігнаруючы гэты прынцып, мы ставім пад пагрозу кожны наступны этап дыялогу і яго агульны посьпех. У выніку адыходу ад гэтага прынцыпу ў працы камісіі ў Равэне, мы маем дакумент, які падпісалі ня ўсе Цэрквы. Значыць, у далейшым паўстануць праблемы з яго рэцэпцыяй. Так, дакумент Расейскай Царквы пра іншаслаўе абвяшчае: “Ніякія дакументы і матэрыялы багаслоўскіх дыялогаў і перамоваў ня маюць абавязковай сілы для Праваслаўных Цэркваў да канчатковага зацьвярджэньня іх усёй Праваслаўнай Паўнатою“ (п. 4.3). Выйсьце бачыцца ў тым, каб унесьці ў Равэнскі дакумент фармулёўку, прыдатную для ўсіх праваслаўных.

Адсутнасьць дыялогу з грэка-каталікамі

Аднак сур'ёзным недахопам двухбаковага дыялогу застаецца адсутнасьць абмеркаваньня ролі і становішча грэка-каталіцкіх супольнасьцяў у адносінах паміж праваслаўнымі і каталікамі. Усе 1990-ыя гады праходзілі пад знакам спробаў выпрацаваць агульную пазіцыю ў гэтай сферы. Як вядома, у 1993 годзе ў Баламандзе зьмешаная камісія склала адпаведны дакумент, але ён ня быў зацьверджаны. Тэму уніі не атрымлівалася абмеркаваць і ў пазьнейшы час, з-за чаго дыялог і быў уласна перапынены напачатку 2000-х гадоў. Аднак гэты дыялог надзённа неабходны, каб зьняць засьцярогу адносна рэанімацыі ўніяцкай мадэлі як гатовага шляху аднаўленьня еднасьці паміж праваслаўнымі і каталікамі. Гэтыя асьцярогі спарадзіла варожасьць грэка-каталікоў да праваслаўных на Заходняй Украіне ў 1990-ыя гады, а затым іх місіянерская актыўнасьць у паўднёвых і ўсходніх рэгіёнах Украіны, дзе яны ніколі не прысутнічалі. Узмацнялі гэтае ўражаньне факты празелітызму асобных каталіцкіх ордэнаў і арганізацыяў на кананічнай тэрыторыі Расейскай Царквы.

Вядома, сёньня ўжо не назіраецца таго напалу адносінаў, які быў пасьля развалу Савецкага Саюзу, але няма таксама і жаданьня ў грэка-каталікоў уступаць у дыялог з праваслаўнымі. Тым часам такія прапановы шмат разоў агучваліся Маскоўскім Патрыярхатам, а нядаўна былі адноўлены мітрапалітам Валакаламскім Іларыёнам. На жаль, яны засталіся без станоўчай рэакцыі. Прапануючы дыялог грэка-каталікам, Расейская Царква абапіраецца на станоўчы досьвед узаемадзеяньня з каталікамі ў Расеі ў рамках агульнай камісіі па вырашэньні цяжкіх пытаньняў. Мы здолелі дасягнуць адчувальных посьпехаў ва ўзаемаразуменьні, а таму ёсьць надзея на тое, што такая мадэль дыялогу можа быць пасьпяхова выкарыстана і ў іншых сітуацыях. Такім чынам, падаецца важным адшукаць адпаведныя для ўсіх бакоў фарматы для абмеркаваньня тэмы грэка-каталікоў, магчыма, за межамі двухбаковай багаслоўскай камісіі.

Духоўнае жыцьцё Цэркваў

Яшчэ адным параметрам праваслаўна-каталіцкага дыялогу зьяўляецца само жыцьцё Цэркваў. Папа ня раз паўтараў, што рух да еднасьці абумоўлены тым, наколькі сапраўднымі хрысьціянамі мы зьяўляемся. Так, у адной са сваіх прамоваў ён нагадаў пастанову Другога Ватыканскага Сабора: “Сабор недвухсэнсоўна сказаў пра гэта вернікам, заявіўшы: “Чым бліжэй будуць іх адносіны з Айцом, з Словам і з Духам, тым лягчэй здолеюць яны, – гэта значыць мы здолеем, – паглыбіць і ўзгадаваць узаемныя братэрскія адносіны” (ibid., 7)7. Шлях да еднасьці ня ў меншай ступені залежыць ад духоўнай працы кожнага хрысьціяніна над сабой, паколькі, чым бліжэй мы да Бога, тым бліжэй мы адзін да аднаго.

На праваслаўным Усходзе існуе ўстойлівае меркаваньне, што духоўнае жыцьцё Захаду знаходзіцца ў заняпадзе: кароткія набажэнствы, адсутнасьць манастыроў з сур'ёзным духоўным жыцьцём, зьнікненьне аскетычных высілкаў з жыцьця вернікаў і іншае. Таму вялікую павагу ў праваслаўных выклікалі намаганьні папы Бенядыкта XVI па паглыбленьні літургічнага жыцьця, заахвочваньне атрымліваць смак ад багаслоўскага разважаньня, заклікі да актыўнай сацыяльнай пазіцыі хрысьціянаў у Каталіцкай Царкве. Больш таго, сам папа паказвае прыклад прытрымліваньня гэтых асноваў царкоўнага жыцьця. Нягледзячы на свае вялікія нагрузкі і паважны ўзрост, ён рэгулярна служыць, прапаведуе, займаецца багаслоўскімі працамі. Тым самым ён задае лад жыцьця верніка, для якога адносіны з Богам зьяўляюцца крыніцай усяго ягонага сьвецкага жыцьця. Такі падыход да хрысьціянскага жыцьця блізкі і зразумелы для праваслаўнага чалавека.

Найважнейшай часткай жыцьця Царквы зьяўляецца малітва, без звароту да якой немагчыма казаць пра дасягненьне еднасьці. У Каталіцкай Царкве ўстаноўлены сьпецыяльны тыдзень, прысьвечаны асаблівай малітве за еднасьць. Папа заклікае ўсіх хрысьціянаў да руплівай сумеснай малітвы за еднасьць, абапіраючыся на словы Госпада Ісуса Хрыста: “Калі двое з вас пагодзяцца на зямлі прасіць за любую справу, дык чаго б ні папрасілі, будзе ім ад Айца Майго Нябеснага” (Мц 18,19). Магчымасьць для каталікоў сумеснай малітвы хрысьціянаў розных канфесіяў папа тлумачыць наступным чынам: “Элементы – якія, нягледзячы на сталы падзел, злучаюць хрысьціянаў – нясуць у сабе магчымасьць узьнесьці сумесную малітву да Бога”. Калі людзі вераць у Трыадзінага Бога і Госпада Ісуса Хрыста, дык гэта дастатковая ўмова, каб выканаць формулу малітвы, прапанаваную ў Евангельлі. На думку папы, “сумесныя малітвы, якія ўзносяцца ва ўсім сьвеце, асабліва ў гэты час, або ў перыяд Пяцідзясятніцы, зьўляюцца, апрача ўсяго, праяваю волі агульнага імкненьня да аднаўленьня поўнай сулучнасьці ўсіх хрысьціянаў. Гэтыя сумесныя маленьні “зьяўляюцца, несумнеўна, найвярнейшым сродкам выпрасіць ласку яднаньня” (ibid., 8).

Гэтае разважаньне запрашае і праваслаўных асэнсаваць магчымасьць удзелу ў пэўных відах сумеснай малітвы з іншаслаўнымі, не зважаючы на адсутнасьць еўхарыстычнай сулучнасьці. Аднак у праваслаўным сьвеце адносна гэтага няма згоды. Таму, ня дзіўна, што, калі папа Бенядыкт XVI і патрыярх Барталамей зьдзяйсьнялі сумесную малітву, гэта выклікала крытыку ў праваслаўнай супольнасьці. Верагодна, перш чым ажыцьцяўляць такую практыку, неабходна дасягнуць агульнаправаслаўнай згоды наконт гэтага.

Місіянерскае сьведчаньне Цэркваў

Нарэшце, яшчэ адным параметрам праваслаўна-каталіцкіх стасункаў зьяўляецца місіянерскае сьведчаньне Царквы. Сярод праваслаўных нярэдка можна сустрэць уяўленьне пра тое, што пасьля Другога Ватыканскага Сабора Каталіцкая Царква абрала курс згодніцтва і кампрамісу з гэтым сьветам. У сваёй дзейнасьці папа Бенядыкт XVI разбурае такі погляд. З аднаго боку ён зьяўляецца адкрытым і паважлівым да сьвету, а з іншага боку з евангельскай сумленнасьцю заяўляе пра царкоўную пазіцыю, якая не заўсёды згодная з зямнымі каштоўнасьцямі. Вялікія сімпатыі выклікае падыход папы да стасункаў з прадстаўнікамі секулярнай сьвядомасьці. Пасьля адмены выступу ў рымскім універсітэце La Sapienza стала відавочна, што культура дыялогу, якую прапануе папа, базуецца на праўдзівай увазе і пашане да пазіцыі іншага, у параўнаньні з тым, што прапаведуе секулярысцкі сьвет. Праз пэўны час пазьней, зьвяртаючыся да моладзі ў сувязі з гэтым інцыдэнтам, папа заклікаў маладое пакаленьне “заўсёды паважаць меркаваньне іншых і шукаць у духу свабоды і адказнасьці праўду і дабро”.

Вялікую падтрымку сярод праваслаўных выклікаюць намаганьні папы для захаваньня хрысьціянскай ідэнтычнасьці заходняга сьвету. Так, у прамове ў адказ прэзідэнту Аўстрыі Хайнцу Фішару, папа заклікаў: “Не дазволіць, каб аднойчы ў гэтай краіне пра хрысьціянства казалі адныя толькі камяні!” Ідэі пра адказную эканоміку, які былі выказаны ў пасланьні “Caritas in veritate” – “Міласэрнасьць у праўдзе” супадаюць з тымі разважаньнямі, якія на працягу апошніх гадоў фармаваліся ў Маскоўскім Патрыярхаце, у прыватнасьці, пры стварэньні “Збору маральных прынцыпаў і правілаў у гаспадараньні“, які быў прыняты ў 2005 годзе. Папа ня раз выказваўся ў падтрымку паўнавартаснага разьвіцьця асобы, падтрымкі традыцыйнай сям'і, захаваньня жыцьця ад зачацьця да сьмерці, супраць прапаганды аднаполых сувязяў. Наогул, ягонае разуменьне чалавечай асобы блізкае да ідэяў, выказаных у “Асновах навучаньня Расейскай Царквы пра годнасьць, свабоду і правы чалавека”. Увогуле тыя, хто сочыць за выступамі і дзейнасьцю цяперашняга папы, ня могуць не прызнаць яго мужнага служэньня. Усе абвінавачваньні СМІ на яго адрас будуюцца ці на выхапленых з кантэксту фразах ці на падробленай інфармацыі.

Пры папе Бенядыкту XVI асабліва відавочнай стала блізкасьць пазіцыяў праваслаўных і каталікоў у пытаньнях рэалізацыі хрысьціянскіх нормаў у сучасным грамадзкім жыцьці. Здаецца, гэтая сітуацыя, на жаль, не выкарыстоўваецца для стварэньня сумесных механізмаў узьдзеяньня на грамадзкую сітуацыю ня толькі ў Еўропе, але і ў іншых краінах сьвету, а таксама для дыялогу з міжнароднымі арганізацыямі. Мяркую, што нам неабходна сур’ёзна задумацца пра стварэньне такіх механізмаў.

Як я паспрабаваў паказаць, курс папы Бенядыкта XVI накіраваны на разьвіцьцё сістэмных адносінаў праваслаўных і каталікоў. На маю думку, толькі рэальная і інтэнсіўная праца для адкрытага абмеркаваньня ўсіх багаслоўскіх пытаньняў, якія нас разьдзяляюць, і адначасова назапашваньне досьведу сумеснага сьведчаньня пра хрысьціянскія ісьціны ў секулярызаваным грамадзтве, дапаможа нам, калі дасьць Бог, зрабіць крокі да сапраўднай еднасьці на аснове досьведу жыцьця Царквы ў першым тысячагоддзі.

Пераклад з расейскай
І.Бараноўскага

1. Сьвятая справа аднаўленьня еднасьці хрысьціянаў. Яшчэ столькі належыць зрабіць. Прамова на аўдыенцыі з паломнікамі напярэдадні Тыдня малітваў за еднасьць хрысьціянаў, 18 студзеня 2006.

2. Основные принципы отношения к инославию Русской Православной Церкви, пункт 2.1.

3. Паскарэньне крокаў да еднасьці. Аналіз сітуацыі для Папскай Рады. Слова на аўдыенцыі для ўдзельнікаў пленарнага пасяджэньня Папскай Рады па спрыяньні еднасьці хрысьціянаў, 17 лістапада 2006 году.

4. Еднасьць і заклік двух братоў. Патрыярх і Папа – Андрэй і Пётр. Прамова Папы Бенядыкта XVI пасьля заканчэньня літургіі з нагоды ўрачыстасьці сьв. Андрэя Першапакліканага, 2006 год.

5. Константинопольский патриархат упрекает Русскую церковь в авторитаризме и стремлении к изоляции, http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=20961

6. Определение Освященного Архиерейского Собора Русской Православной Церкви ( Москва, 24-29 июня 2008 года) “О единстве Церкви”.

7. Сьвятая справа аднаўленьня еднасьці хрысьціянаў. Яшчэ столькі належыць зрабіць. Прамова на аўдыенцыі з паломнікамі напярэдадні Тыдня малітваў за еднасьць хрысьціянаў, 18 студзеня 2006.

Гэты артыкул чыталі 46 разоў (-ы)