Царква
Хто капае яму, сам упадзе ў яе, і хто ставіць сетку, сам будзе улоўлены ёю
(Кніга Прамудрасці Ісуса, сына Сірахова 27:29)
Галоўная Навіны за 2011 год
Памер шрыфту

15.11.2011

Асаблівасьці савецкай рэлігійнай палітыкі ў Беларусі ў паваенны час (1944-1956 гг.)

Па вайне ўсе рэлігійныя канфесіі засьведчылі сваю лаяльнасьць уладам. З аднаго боку, гэта была даніна павагі пераможцу, а з іншага – неабходнасьць легальнага існаваньня. Падчас пераходу да мірнага будаўніцтва савецкаму рэжыму быў патрэбны дэмакратычны вобраз і падтрымка ўсяго насельніцтва краіны. У сьнежні 1949 г. праваслаўнае духавенства ўшаноўвала 70-гадовы юбілей Сталіна. У сваіх казаньнях ярархі Царквы вызначалі палітыку Камуністычнай партыі і Савецкага ўраду як “мудрую” і “дальнабачную”. Літургіі і набажэнствы ў гонар “вялікага правадыра ўсіх народаў” прайшлі ў шмат якіх храмах. Вернікі спадзяваліся, што дзяржава па-новаму будзе ставіцца да сваіх грамадзянаў, незалежна ад рэлігійных перакананьняў, але рэчаіснасьць іх расчаравала. Артыкул доктара гістарычных навук Леаніда Сьмілавіцкага.
 
Да пастаноўкі праблемы
 
Па вайне ўсе рэлігійныя канфесіі засьведчылі сваю лаяльнасьць уладам. З аднаго боку, гэта была даніна павагі пераможцу, а з іншага – неабходнасьць легальнага існаваньня. Падчас пераходу да мірнага будаўніцтва савецкаму рэжыму быў патрэбны дэмакратычны вобраз і падтрымка ўсяго насельніцтва краіны. Вернікі спадзяваліся, што дзяржава па-новаму будзе ставіцца да сваіх грамадзянаў, незалежна ад рэлігійных перакананьняў, але рэчаіснасьць іх расчаравала.
 
Бальшавікі лічылі рэлігію перажыткам мінуўшчыны і перашкодаю на шляху прагрэсу. Вернікі усіх канфесіяў цярпелі ад палітыкі Камуністычнае партыі. Уціск і рэпрэсіі зазналі праваслаўе, каталіцтва, іслам і юдаізм. Напрыканцы трыццатых гадоў бальшыню храмаў, манастыроў, малітоўных дамоў і сінагогаў зачынілі, а захаваньне традыцыі перасьледавалася.
 
Дарма што, рэлігійнае жыцьцё ў Беларусі ня згасла. Вайна істотна зьмяніла партрэт вернікаў. У царкве, касьцёле, сінагозе цяпер зьбіралася значна болей пажылых людзей, для якіх захаваньне традыцыі заставалася часткаю жыцьця, памагала здабыць адхланьне па штодзённых клопатах, хутчэй перажыць страты, атрымаць унутраную раўнавагу. Адмоўную ролю адыграла ўнутраная міграцыя. Людзі пакідалі родныя месцы, зьязджалі з невялічкіх гарадоў і мястэчак у буйныя гарады і абласныя цэнтры. Яны зьязджалі ў іншыя саюзныя рэспублікі, найперш, у Расею і на Ўкраіну, а захоўваць традыцыю ў вялікіх гарадах і прамысловых цэнтрах было цяжка. Найменшай колькасна часткай вернікаў заставаліся дзеці і моладзь, для якіх нават мова ідыш была амаль страчаная. Дарослыя зазвычай адмаўляліся далучаць дзеці да веры, каб не перашкаджаць іх інтэграцыі ў савецкім грамадзтве.
 
Утварэньне ССРК
 
У траўні 1944 г. пры Савеце Народных Камісараў СССР у дадатак да Савету па справах Расейскай Праваслаўнай Царквы быў утвораны Савет па справах рэлігійных культаў (ССРК).[1] Яму было даручана рэгуляваць дачыненьні з усімі афіцыйна вызнанымі канфесіямі, апрача Расейскай Праваслаўнай Царквы: з юдаізмам, рыма-каталіцкім Касьцёлам, лютэранскаю, армяна-грыгарыянскаю Царквою, мусульманствам, будызмам і сектанцкімі арганізацыямі. Сьцьвярджалася, што ў Савецкім Саюзе ўсе рэлігійныя канфесіі маюць роўныя магчымасьці, аніводная ня ёсць пануючай і не павінна перасьледваць іншую. Савет быў абавязаны рыхтаваць заканадаўчую базу, сачыць за выкананьнем пастановаў і распараджэньняў ураду, весьці ўлік вернікаў, малітоўных памяшканьняў і іх маёмасьці, забясьпечваць прадметамі культу, рэлігійнай літаратураю і г.д. Ён мусіў стацца арбітрам у спрэчных пытаньнях паміж вернікамі і мясцовымі органамі ўлады, меў права запытваць зьвесткі ў пытаньнях, зьвязаных з рэлігійнымі культамі. Усе цэнтральныя ўстановы СССР былі абавязаныя ўзгадняць з Саветам захады, што закраналі рэлігійнае жыцьцё.[2]
 
Утварэньне Савету ня сьведчыла пра грунтоўныя зьмены у палітыцы дзяржавы. Галоўныя яе палажэньні заставаліся непарушнымі і вызначаліся дэкрэтам ад 23 сьнежня 1918 г. "Аб адлучэньні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы", Законам аб рэлігійных аб’яднаньнях 1929 г. і артыкулам 124 Канстытуцыі СССР 1936 г., у якой абвяшчалася свабода веравызнаньня. Сьцьвярджалася, што рэлігія ў Савецкім Саюзе пазбаўлена сацыяльных каранёў і захавалася ў сьвядомасьці часткі яго грамадзянаў адно як перажытак капіталізму. “Жывучасьць рэлігійных забабонаў” тлумачылася як часовая зьява, у той час як большасьць вернікаў брала актыўны ўдзел у будаваньні камуністычнага грамадзтва.
 
У новых варунках было важна ўнікнуць эксцэсаў і супрацьстаяць нігілізму мясцовых уладаў. Пад увагу быў узяты адмоўны досьвед мінулага, разбэшчанасьць атэістаў, зьнявага пачуцьцяў вернікаў, закрыцьцё і разбурэньне малітоўных дамоў і сінагогаў, рэпрэсіі і арышты. Савет рэкамендаваў мясцовым органам улады ўстрымлівацца ад адміністрацыйных захадаў і кіравацца меркаваньнямі палітычнай мэтазгоднасьці. У ліпені 1945 г. на Нарадзе ўпаўнаважаных ССРК у Маскве адзначалася, што некаторыя савецкія і партыйныя работнікі лічылі стварэньне Савету часовай зьяваю, зьвязанай з вайною, меркавалі, што ён ня будзе даўгавечны, і што няма сэнсу сур’ёзна ў ім працаваць. Арганізатары нарады падкрэсьлівалі, што дзейнасьць ССРК – гэта “адказная і даволі працяглая праца”.[3] Прадстаўнікам на месцах было даручана не чыніць штучных перашкодаў аднаўленьню рэлігійнага жыцьця.
 
Праваслаўе
 
Да праваслаўнай Царквы, якая ў гады вайны агулам стала на патрыятычныя пазіцыі і заклікала да дзейнай абароны Айчыны, рэжым ставіўся адносна паблажліва. Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі Алексій I навучаў вернікаў супрацоўнічаць з уладамі перад пагрозай ад іншаземнага ворага. Пасьля перамогі над Нямеччынай было вельмі важна прыцягнуць вернікаў для рашэньня задачаў аднаўленьня. У Беларусі ў пачатку 1946 г. памянялі кіраўніцтва праваслаўнае ярархіі. Мітрапаліт Васіль (Ратміраў) адыйшоў ад справаў і яго наступнікам стаўся архіяпіскап Піцірым, былы япіскап Курскі і Белгародзкі, які быў узнагароджаны медалём “За адважную працу падчас Вялікай Айчыннай вайны, 1941–1945 гг.”. Піцірым сумяшчаў служэньне на Менскай катэдры з кіраваньнем усёю праваслаўнаю Царквою на тэрыторыі рэспублікі. За посьпехі ў гэтай працы ў 1949 г. ён быў ушанаваны правам нашэньня крыжа на клабуку. Падчас рэгістрацыі прыходаў штучных перашкодаў збольшага не чынілі. Праваслаўныя прыходы былі самыя шматлікія ў рэспубліцы. У 1945 г. на ўлік узялі 705 цэркваў, у 1947 г. – 906 і на 1 студзеня 1948 г., калі сканчвалася кампанія рэгістрацыі, 1050 цэркваў і малітоўных дамоў. Бальшыню храмаў ва ўсходняй частцы БССР пабудавалі наноў. Калі ўзьнікалі разыходжаньні, улады імкнуліся да згоды.[4]
 
Праваслаўная Царква мела ў Беларусі 778 сьвятароў, з якіх 72 чал. мелі вышэйшую і 425 чал. сярэднюю багаслоўскую адукацыю. Сярод настаяцеляў прыходаў беларусы складалі 79,8%, рускія – 13,5% і ўкраінцы – 7%. Пры Жыровіцкім манастыры былі адчынены пастырскія курсы. З 1945 па 1953 г. мітрапаліт Піцірым высьвяціў 255 чал. на сьвятара і 113 чал. зрабіў псаломшчыкамі. У рэспубліцы дзеялі тры манастыры: жаночыя ў Полацку і Горадні, мужчынскі ў Жыровічах. Спаса-Еўфрасінеўскі манастыр у Полацку быў адчынены яшчэ ў 1941 г. з дазволу акупацыйнай адміністрацыі.
 
У сьнежні 1949 г. праваслаўнае духавенства ўшаноўвала 70-гадовы юбілей Сталіна. У сваіх казаньнях ярархі Царквы вызначалі палітыку Камуністычнай партыі і Савецкага ўраду як “мудрую” і “дальнабачную”. Літургіі і набажэнствы ў гонар “вялікага правадыра ўсіх народаў” прайшлі ў шмат якіх храмах. У Маскву былі скіраваныя сотні віншавальных тэлеграмаў. Разам з тым, рэжым паступова абмяжоўваў уплыў праваслаўя. У 1946-1950 гг. падчас калектывізацыі ў заходніх раёнах БССР Царкву пазбавілі бальшыні ейных зямель, не спыняліся ідэалагічныя нападкі супраць духавенства. Дарма што, праваслаўныя вернікі мелі ўсе патрэбныя варункі для нармальнага рэлігійнага жыцьця.[5]
 
Стараверы
 
Усё больш актыўна па вайне дзеялі суполкі старавераў або “раскольнікаў”, як менавалі прыхільнікаў “старое веры” ў Расеі, якія адмовіліся вызнаць царкоўную рэформу патрыярха Нікана ў 17 стагоддзі. Стараверы ў Беларусі зьявіліся з Цэнтральнай Расеі і Памор’я, заснаваўшы ў 1685 г. сваё паселішча ў мястэчку Ветка на Магілёўшчыне. У гады вайны з дазволу нямецкіх уладаў, яны аднавілі малітоўныя дамы і абралі духоўных настаўнікаў. У 1946 г. у рэспубліцы існавала 71 суполка старавераў, у тым ліку ў Бабруйскай і Віцебскай абласьцях – 16, у Полацкай – 20, Маладэчанскай – 7, Менскай – 8. Больш за 50 суполак беспапоўскага паморскага чыну месьціліся ў Браслаўскім, Мёрскім і Бабруйскім раёнах. Лічба старавераў усіх накірункаў у рэспубліцы перавышала 12 тыс. чал.[6]
 
Рыма-Каталіцкі Касьцёл
 
У адрозьненьні ад праваслаўнай Царквы, Касьцёл быў уцягнуты ў новы этап канфрантацыі з савецкаю ўладаю. Каталікі складалі 20% жыхарства Беларусі. На працягу 2-ой Сусьветнай вайны колькасьць дзейных касьцёлаў і ксяндзоў у рэспубліцы істотна паменела. Калі пасьля ўзьяднаньня з заходнімі абласьцямі ў 1939 г. у Беларусі дзеялі 416 касьцёлаў і 501 ксёндз, то ў студзені 1946 г. адпаведна – 387 і 225.[7] Сьвятароў вінавацілі ў антыдзяржаўных дзеяньнях, ідэалагічных дыверсыях, зрыве пазыкаў, паставак сельгаспрадуктаў, супраціве калектывізацыі, байкоце выбараў, апалячваньні беларусаў і г.д. Гэта мела пад сабою пэўныя падставы. Нягледзячны на заявы пра апалітычнасьць, Касьцёл ніколі не вызнаваў анексію 1939 г. заходніх абласьцей Беларусі і Ўкраіны. У гады вайны Касьцёл падтрымліваў Армію Краёву, апошнія аддзелы якой на “ўсходніх крэсах” былі зьліквідаваныя ў 1952 г. Адмоўна Касьцёл ставіўся да скасаваньня прыватнай уласнасьці, да прымусовых пазыкаў і палітыкі калектывізацыі.
 
Да сярэдзіны 1946 г. ва ўсходніх раёнах БССР усе каталіцкія храмы былі зачыненыя, як апірышчы Ватыкану (84 касьцёлы і 107 ксяндзоў). У касьцёлах Менску, Заслаўя і Чэрвеня разьмясьцілі склады, у Вузьдзе і Лагойску іх прыстасавалі пад кінатэатры, у Бярэзіне – пад бібліятэку. У заходніх раёнах рэспублікі многія храмы былі без ксяндзоў: 28 – у Баранавіцкай вобласьці, 10 – у Гарадзенскай, па 6 – у Берасьцейскай і Пінскай і г. д. У 1948 г. улады забаранілі ксяндзам служыць у больш чым адной парафіі, у выніку 98 суполак засталіся без пастыраў. Адсутнасьць пробашча была галоўнай прычынай адмовы ў рэгістрацыі суполкі. У БССР не было аніводнай каталіцкай навучальнай установы, а прыезд ксяндзоў з-за мяжы быў забаронены. У 1949 г. улады адмовілі ў прапісцы 14 ксяндзам з Літвы, якія спрабавалі адчыніць прыходы ў Гарадзенскай і Полацкай абласьцях. Агульная лічба ксяндзоў з 1946 г. па 1950 г. зьменшылася з 225 да 111 чалавек. Не было каму прыняць споведзь, прычасьціць, павянчаць маладыя пары, пахрысьціць ці пахаваць.[8]
 
Ксяндзам забаранялі даваць рэлігійную адукацыю дзецям, нельга было ня толькі навучаць Слову Божаму, але і тлумачыць Катэхізіс. Такая палітыка падавалася як змаганьне супраць пашырэньня нацыяналізму (польскага) і антысавецкіх паглядаў сярод моладзі. Ксяндзоў прымушалі даваць пісьмовую падпіску, а за парушэньне забароны прыцягвалі да судовай адказнасьці. У другой палове 1940-ых гадоў пачалася кампанія па ўкладаньні тыповых дамоваў рэгістрацыі каталіцкіх суполак і нацыяналізаванай ўласнасьці. Тым, хто не жадаў рэгістравацца, улады забаранялі правіць набажэнствы. Бальшыня ксяндзоў заявіла, што касьцёлы ў СССР належаць не дзяржаве, а Папу Рымскаму і адмовіліся выконваць патрабаваньні ўладаў. Дарма што, пагрозамі і абяцаньнямі 234 парафіі з 272 прымусілі прайсьці рэгістрацыю. З кожным годам зьмяншалася колькасьць каталіцкіх кляштараў. У 1939 г. у заходніх абласьцях Беларусі дзейнічалі 65 мужчынскіх і жаночых кляштараў. Напрыканцы 1945 г. засталіся толькі два мужчынскія ў Горадні і Кобрыні і пяць жаночых – у Горадні, Друі, Нясьвіжскім і Антопальскім раёнах. Увосень 1945 г. кляштар з Нясьвіжу пераехаў у Польшчу, а яго памяшканьне і абсталяваньне аддалі педагагічнай вучэльні. Апошні кляштар у 1950 г. зачынілі ў Горадні, а яго будынак прыстасавалі пад лякарню.[9]
 
Да 1953 г. у рэспубліцы набажэнствы адбываліся толькі ў 154 касьцёлах, рэшта была зачыненая. Касьцёлы ўжываліся не па прызначэньні або не ўжываліся зусім, у 75 з іх зрабілі склады, у 28 – культурна-асьветніцкія ўстановы, 18 перарабілі на праваслаўныя храмы, 43 пуставалі і г.д. Аднак, нягледзячы на вялізныя высілкі, уладам было цяжка змагацца з уплывам каталіцкай Царквы. Шырокія пласты грамадзтва ў заходніх раёнах БССР спачувалі Касьцёлу. Адныя чынілі гэта дзеля веры, іншыя выказвалі нязгоду з палітыкай уціску іншадумства. Партыйныя органы і інфарматары МГБ паведамлялі, што лічба споведзяў, вянчаньняў, хростаў, паніхідаў з удзелам ксяндза ішла на сотні, а часам і на тысячы.[10]
 
Пратэстанты
 
У сярэдзіне 1940-ых гадоў у Беларусі дзейнічала пратэстанцкая Царква (баптысты і евангельскія хрысціяне, пяцідзесятнікі). У міжваенны час яны ацалелі толькі ў Заходняй Беларусі, дзе дзеяла пяць іх афіцыйных саюзаў.
 
У сярэдзіне саракавых гадоў у Беларусі дзеяла пратэстанцкая царква (баптысты і евангельскія хрысьціяне, пяцідзясятнікі). У міжваенны час яны ацалелі толькі ў Заходняй Беларусі, дзе дзейнічала пяць іх афіцыйных саюзаў. У кастрычніку 1944 г. у Савецкім Саюзе адбылося аб’яднаньне баптыстаў і евангельскіх хрысьціянаў. У Маскве быў ўтвораны Ўсесаюзны Савет евангельскіх хрысьціянаў-баптыстаў (УСЕХБ). У Беларусі евангельскія хрысьціяне і “пяцідзясятнікі” аб’ядналіся ў верасьні 1945 г. Супраць гэтага выступілі 28 суполак (Бярозаўскі і Жабінкаўскі раёны). Яны не прызналі кіраўніцтва УСЕХБ, якое “прадалося антыхрысту” (савецкай уладзе). Дарма што, у новае аб’яднаньне ўвайшлі 83 арганізацыі. У 1949 г. пачаліся рэпрэсіі, былі арыштаваныя былыя кіраўнікі евангельскіх хрысьціянаў, разам з старшынём ЕХБ Беларусі І. Панько. Баптыстаў у Беларусі заставалася няшмат: 495 чал. - у 1946 г., 570 чал. - у 1947 г., 640 чал. - у 1948 г., хоць згодна з неафіцыйнымі дадзенымі іх прыхільнікаў было нашмат болей. Некаторыя суполкі вырасьлі да некалькіх сотняў чальцоў. У Лідзе было 60 вернікаў-сектантаў, у Грэскім раёне – больш за 100, у Старадарожскім – 250, у Зэльвенскім – 258 і г.д.[11]
 
На пачатак 1950-х гг. у Беларусі стаялі на ўліку 15 880 “сектантаў”, з якіх 29,3% былі з усходніх раёнаў і 70,7% з заходніх. Паводле свайго сацыяльнага складу падзел вернікаў выглядаў так: рабочыя (12,7%), калгасьнікі (42%) і сяляне-аднаасобнікі (45,2%). Бальшыню ў “сектанцкіх суполках” складала моладзь (82,3%). Мясцовыя ўлады прыпынялі дзейнасць ЕХБ, адмаўлялі ў рэгістрацыі. У Полацкай вобласьці ў 1947 г. забаранілі існаваньне суполкі ў Расонах, Клічаве і іншых мясцовасьцях. На 1948 г. лічба “сектанцкіх суполак” зьменшылася з 277 да 235, многія перайшлі на нелегальнае становішча. У Бабруйскай вобласьці налічвалася 915 вернікаў і амаль столькі ж незарэгістраваных. Незгаворлівых людзей палохалі рэпрэсіямі. Прапаведніка з Краснапольскага раёну Кацапава засудзілі на 15 гадоў за тое, што ў гады вайны ён сьцьвярджаў, што бальшавікі чынілі перасьлед рэлігіі, а немцы далі “поўную свабоду”. Ганеньні ўзмацніліся ў сувязі з ажыцьцяўленьнем калектывізацыі ў заходніх раёнах Беларусі. Увесну 1949 г. у Нясьвіжскім раёне (в. Хвоева) у калгас не пайшоў аніводны баптыст. За гэта прасьвітара С. Новіка зьвінавацілі ў падбухторваньні і арыштавалі. Але вернікі не далі сябе застрашыць і працягвалі зьдзяйсьняць абрады патаемна. Найбольш моцным было становішча баптыстаў у заходніх раёнах, дзе касьцёлы былі зачыненыя, а праваслаўныя прыходы не далі рады ўзяць ініцыятыву. Аршанская царква ЕХБ з 1948 г. па 1952 г. вырасла з 87 да 172 вернікаў, Менская – з 148 да 270 чал., у Маладэчне суполка павялічылася ў дзесяць разоў. Разам напрыканцы 1954 г. у Беларусі дзейнічала 155 суполак баптыстаў, у якіх былі аб’яднаныя 55 тыс. 308 чал.[12]
 
Адвентысты
 
Як адмена пратэстанцтва, адвентысты сёмага дня зьявіліся ў Беларусі ў пачатку ХХ стагоддзя у асобе вышлых з лютэранскае Царквы. Найбольш яны пашырыліся ў Заходняй Беларусі, дзе дзейнічалі польскія і нямецкія місіянеры. Шмат іхніх прыхільнікаў жыло ў Берасьцейскай вобласьці. У кастрычніку 1946 г. афіцыйнага вызнаньня дасягнулі шэсьць арганізацыяў у Берасьцейскай, Гарадзенскай, Віцебскай і Пінскай абласьцях. Адвентысцкія суполкі адмоўна ставіліся да дзейнасьці савецкае ўлады, не прызнавалі ўсеагульнага вайсковага абавязку. Навучэнцы адмаўляліся наведваць школу па суботах, бралі ўдзел у набажэнствах, сьпявалі ў хоры, дэкламавалі вершы рэлігійнага зьместу. Забароны і абмежаваньні ўспрымаліся як іспыт, пасланы Богам, і мацавалі перакананьне вернікаў у слушнасьці сваёй справы. Бальшыня кіраўнікоў савецкіх арганізацыяў на месцах бачыла адзіны выхад з такога стану рэчаў ва ўзмацненьні ідэалагічнага і адміністрацыйнага ціску на вернікаў.[13]
 
Іслам
 
Поруч з хрысьціянствам і юдаізмам у Беларусі існавала невялікая колькасьць мусульманскіх суполак, якія складаліся з татараў. Паводле свайго складу яны былі малыя, з 13 суполак толькі чатыры былі зарэгістраваныя: у Менску, у Наваградку, у Баранавічах і Івейскім раёне. Моладзь страшылася выявіць цікаўнасьць да нацыянальнай традыцыі, і ў мячэт хадзілі толькі сталыя людзі. Становішча пагоршылася пасьля ад’езду часткі вернікаў у Польшчу. У Радуньскім раёне пасьля ад’езду мулы Леаніда Мухлі ў 1946 г. спыніла існаваньне адна з найстаражытнейшых мусульманскіх суполак у Беларусі, якая аб’ядноўвала мусульманаў з паселішчаў Васілішкі, Пяскі, Некрашунцы і часткі вёсак Літвы. У сакавіку 1948 г. пад шыльдай “бесьперсьпектыўнасьці” зачынілі татарскую суполку ў Баранавічах, а мячэт пераабсталявалі пад дом піянераў. У чэрвені 1949 г. зачынілі мячэт у Менску, памяшканьне якога перадалі Дабраахвотнаму таварыству спрыяньня арміі і флоту. У сувязі з гэтым 163 вернікі скіравалі пратэст у Маскву на імя І.В. Сталіна, але з гэтага не было выніку. Адной з нямногіх дзейных заставалася суполка в. Даўбуцішкі Смаргонскага раёну. Калі ўлады дазволілі мулу Аляксандру Рафаіловічу правіць аднаразовыя службы, мясцовы фінансавы аддзел палічыў гэта рэгістрацыяй і абклаў суполку падаткам, что фактычна ўзаконіла 98 сямей вернікаў. Яе існаваньне спынілася ў пачатку 1950-х гг, і адзінымі зарэгістраванымі суполкамі мусульманаў у БССР заставаліся суполкі ў Івейскім раёне – в. Мураўшчызна і ў Нясьвіжскім раёне – в. Асмолава.[14]
 
Юдаізм
 
Патэнцыял юдаізму ў паваенны час у Беларусі не ішоў у ніякае прыраўнаньне да ўсіх іншых рэлігійных канфесіяў. Нягледзячы на тое, што нацысцкі генацыд шматкроць скасаваў фізічную лічбу габрэйскіх вернікаў, юдаізм поруч з рыма-каталікамі і ўніятамі разглядаўся як найбольш праблемны ўдзельнік дыялогу паміж дзяржавай і рэлігіяй. Пасьля перамогі над Нямеччынай вернікі лічылі, што ўлады больш ня будуць чыніць ім перашкодаў. Гэтаму спрыяў і агульны стан вялікага маральнага ўздыму і вера людзей, што цяпер усё зьменіцца на лепшае. Прыкладам такіх спадзяваньняў сталі малітвы “Перамогі”, прачытаныя неўзабаве па сканчэньні вайны ў шмат якіх сінагогах Беларусі, Украіны і Расеі. Перамога савецкай зброі, унёсак усіх народаў СССР у зьнішчэньне агульнага ворага ўвасабляліся ў асобе Сталіна, як Вярхоўнага Галоўнакамандуючага. У ліпені 1945 г. на першай Нарадзе ўпаўнаважаных Савету па справах рэлігійных культаў пры СНК СССР згадвалася пра запыты, што надыходзілі ад рэлігійных габрэяў аб тым, што да рэвалюцыі 1917 г. у сінагогах чыталі адмысловую малітву за цара, і ці можна цяпер узносіць такую малітву за Сталіна?[15]
 
Істотнаю “недахопам” у вачах Масквы была магчымасьць сінагогі апеляваць да міжнароднай грамадзкай думкі. Вялікія дзяржавы, і найперш ЗША, балюча ўспрымалі становішча, у якім апынуліся ацалелыя па Катастрофе савецкія габрэі. Хаваньне амаль усёй інфармацыі, што мела дачыненьне да іх лёсаў, адмова прыняць гуманітарную дапамогу, штучныя абмежаваньні рэлігійнага жыцьця, адсутнасьць элементарных умоваў для захаваньня традыцыі і г.д. – усё гэта выяўляла таталітарны характар сталінскай мадэлі сацыялізму. Пасьля ўтварэньня дзяржавы Ізраіль у 1948 г. сімпатыі савецкіх габрэяў былі прадстаўленыя як габрэйскі "буржуазны нацыяналізм", адсутнасьць патрыятызму і здольнасьць да калабарацыі з міжнародным імперыялізмам. На гэтым тле спробы габрэйскіх вернікаў дамагчыся рэгістрацыі сваіх суполак па аналогіі з іншымі канфесіямі ўспрымаліся рэжымам з ледзьве хаванай злосьцю. Габрэйскія вернікі не маглі ня толькі вольна наведваць сінагогу і міньяны, мець ешывы і адпраўляць дзяцей у нацыянальную школу, вывучаць Тору, але нават трымацца кашруту, пекчы мацу, зьдзяйсьняць абрад абразаньня, ставіць хупу ці прытрымлівацца традыцыйнага пахавальнага рытуалу. Адмоўна ўплывала непрыязнае стаўленьне да юдаізму хрысьціянаў і мусульманаў. Некаторыя вернікі гэтых канфесіяў супрацоўнічалі падчас акупацыі з нацыстамі і былі саўдзельнікамі іхніх злачынстваў, а па вайне супраціўляліся вяртаньню разрабаванай імі маёмасьці.
 
У 1953 г. сьмерць І.В. Сталіна выклікала розную рэакцыю ў габрэйскім асяроддзі. З аднаго боку, быў эмацыйны ўздым, калі было апублікавана паведамленьне МУС СССР аб рэабілітацыі “лекараў-атрутнікаў”. Многія казалі аб цудоўным ратунку ў дні Пурыму. З іншага боку, у суполках была абвешчана жалоба, у сінагогах і міньянах ладзіліся набажэнствы, падчас якіх вернікі плакалі. У Маскву дасылалі тэлеграмы і лісты з словамі смутку, прамаўлялі казаньні патрыятычнага зьместу, маліліся за ўрад, партыю і Г.М. Малянкова, некаторыя насілі на рукаве жалобную павязку.
 
Высновы
 
Такім чынам, пасьля заканчэння вайны з Нямеччынай у Савецкім Саюзе склалася новае ўнутранапалітычнае становішча. Аслабленьне непрыхаванага ўціску на рэлігійныя супольнасьці дазваляла спадзявацца на дасягненьне згоды паміж дзяржавай і вернікамі. Разам з тым, стаўленьне да розных рэлігійных культаў істотна адрозьнівалася. Найбольш выразна гэта праявілася ў Беларусі. Гэта была памежная рэспубліка з традыцыйна шматнацыянальным жыхарствам, дзе не было монаканфесійнае сістэмы. У Беларусі, якая мела кампактную тэрыторыю, існавалі амаль усе галоўныя канфесіі: грэка-праваслаўе, рыма-каталіцкі Касьцёл, пратэстанцтва, мусульманства і юдаізм. На дзейнасьць адных з іх дзяржава глядзела паблажліва, іншых падтрымлівала дэ-факта, а трэціх усяляк абмяжоўвала і перасьледавала.
 
Найбольш адмоўна рэжым ставіўся да рыма-каталіцкага Касьцёлу і юдаізму. Касьцёл асудзіў савецкую анексію заходніх абласіцей Беларусі ў 1939 г., а пасьля вайны ён апынуўся сярод галоўных ворагаў палітыкі саветызацыі рэспублікі. Таму ў дачыненьні да Касьцёла ўлады заўзята трымаліся курсу на звужэньне “жыцьцёвай прасторы”. У вельмі цяжкім становішчы апынуліся юдэйскія вернікі. Іхнія суполкі не рэгістравалі без перашкодаў, забаранялі аднаўляць сінагогі нават на ахвяраваньні, не дазвалялі рыхтаваць кіраўнікоў суполак і духоўных асобаў, выдаваць рэлігійную літаратуру. Строгай рэгламентацыі зазнавалі ўсе жыхары Беларусі, калі яны імкнуліся захоўваць традыцыі. Дзяржава ўмешвалася ва ўсе бакі жыцьця вернікаў, ад абраду хросту (у хрысціянаў) а абразаньня (у габрэяў) – да абраду пахаваньня і ўспаміну памёрлых. Катэгарычная забарона была накладзена на ўдзел рэлігійных канфесіяў у міжнародным абмене з іншымі рэлігійнымі цэнтрамі, супольнасьцямі і саюзамі. Тым ня менш, змаганьне вернікаў за свае правы працягвлася. Яно была схаваным ад старонніх вачэй, але пакрыёму існавала праз усе паваенныя гады.
 
Адраджэньне рэлігійнага жыцьця ў рэспубліцы, пачынаючы ад сярэдзіны 1980-ых гадоў 20-га стагоддзя, сталася натуральнаю зьяваю. Яно сьведчыла пра заканчэньне маральнага, ідэалагічнага і палітычнага супрацьстаяньня вернікаў розных канфесіяў з камуністычным рэжымам, які забраў тысячы жыцьцяў і затрымаў духоўнае разьвіцьцё Беларусі на многія дзесяцігоддзі.
 

Аўтар:
Леанід СЬМІЛАВІЦКІ (1955), доктар гістарычных навук, навуковы супрацоўнік Цэнтру дыяспары пры Тэль-Авіўскім універсітэце (з 1995), дасьледуе гісторыю габрэяў Беларусі, публікуецца ў Ізраілі, Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША, Германіі, Польшчы, Расеі і Беларусі; аўтар кнігаў “Евреи Беларуси: из нашей общей истории, 1905–1953 гг.”, Менск, 1999 г., “Катастрофа евреев в Белоруссии”, Тэль-Авіў, 2000 г.; “Евреи в Турове. История местечка Мозырского уезда”, Ерусалім, 2008 г.


[1] У адрозьненьні ад Савету па справах Расейскай Праваслаўнай Царквы, створанай у 1943 г. Гл.: Русская православная церковь и Великая Отечественная война. Сборник документов, Москва 1943, c. 5; Jane Ellis, The Russian Orthodox Church: А Contemporary History, Beckenham, 1986 p. 6.

[2] Государственный архів Россійской Федераціі (= ГАРФ), ф. 6991, оп. 4, д. 1, лл. 2-6.

[3] Yad Vashem Archives (= YVA), М-46/3, р. 11.

[4] Афанасий Мартос, Беларусь в исторической, государственной и церковной жизни, Минск 2000, с. 339-341; S.Р. Ramet (ed.), Religious Policy in the Soviet Union, Cambridge 1993, p. 14.

[5] Уладзiмiр Навiцкi (ed.), Канфесii на Беларусi, Мiнск 1998, с. 238-240, 250-253; John Anderson, Religion, State and Politics in the Soviet Union and the Successor States, Cambridge 1994, p. 18.

[6] О. Pospielovsky. The Russian Church under the Soviet Regime, 1917-1982, New York 1984, p.12; Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (=НАРБ), ф. 952, воп. 2, спр. 2, арк. 290; ф. 4, воп.29, спр. 146, арк. 104.

[7] НАРБ, ф. 4, воп. 62, спр. 392, арк. 363-365.

[8] “Рэпресii духавенства рымска-каталіцкай царквы у БССР”. Палiтычныя рэпрэсii на Беларусi. Матэрыялы навуковай канферэнцыi, Miнск 1998, с. 97-105; НАРБ, ф. 4, воп. 62, спр. 162, арк. 54-51.

[9] НАРБ, ф. 952, воп. 2, спр. 4, арк. 9-12.

[10] Там жа, ф. 4, воп. 62, спр. 348, арк. 180-182.

[11] Michael Bourdeaux, Religious Ferment in Russia: Protestant Opposition to Soviet Religious Роliсу, London 1968, p. 21; Г.В. Надальский, Баптизм в прошлом и настоящем, Минск 1987, c. 18; НАРБ, ф. 4, воп.62, спр. 162, арк. 98-99, 118-120.

[12] Walter Sawatsky, Soviet Evangelicals Since World War П, Kitchener ON 1981, p. 12; Michael Rowe, Russian Resurrection: Strength in Suffering - А History of Russia’s Evangelical Church, London 1994, p. 23; A. Котов, “Драма Белорусской церкви”, Неман, 1 (1996), с. 155-174; НАРБ, ф. 4, воп. 29, спр. 146, арк. 67; воп. 62, спр. 348, арк.15-17.

[13] А.И. Клебанов, Религиозное сектанство в прошлом и настоящем, Москва 1973, с. 25; М.П. Кулаков, Не в бездеятельном ожидании второго пришествия, Москва 1989, с. 12; Marite Sapiets, True Witness: The Story of the Seventh Day Adventists in the Soviet Union, Keston, Kent 1990, p. 19.

[14] А. Benningsen and М. Broxup, The Islamic Threat to the Soviet State, London 1983, p. 31; А. Benningsen and S.Е. Wimbush, Muslims of the Soviet Empire, London 1986, p. 44; Уладзiмiр Навiцкi (above, note 4), p. 262-263; Y. Tyszkiewicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce, Warszawa 1989, s. 14; С.У. Думiн, I.Б. Канапацкi, Беларускiя татары: мiнулае i сучаснасць, Мiнск 1993, с. 11; I.Б. Канапацкi, А.I. Смолiк, Гiсторыя i культура беларускiх татараў, Мінск 2000, с. 35.

[15] ГАРФ, ф. 6991, оп. 3, д. 8, л. 194.


 Паводле The Point
Сістэма Orphus
Гэты артыкул чыталі 203 разоў (-ы)