Царква
На пачатку было Слова, і Слова было ў Бога, і Слова было Богам. Яно было на пачатку ў Бога: усё празь Яго пачалося, і безь Яго нішто не пачалося з таго, што пачало быць
(Паводле Яна Сьвятое Дабравесьце 1:1-3)
Галоўная Навіны за 2013 год
Памер шрыфту

10.01.2013
Як забіць частку жанчыны
 
Хрысьціянскі публіцыст і філосаф а. Пётра Рудкоўскі разважае пра тое, калі пачынаеца чалавечае жыцьцё, і ці мае жанчына права забіць частку самой сябе.
 
Я быў зачаты дзесь у лістападзе 1977 году. У ліпені 1978 г. нарадзіўся, у жніўні таго ж году атрымаў пасьведчаньне аб нараджэньні, у 1996-ым — пашпарт. Пытаньне: калі я стаў чалавечай асобай? Інакш кажучы: у якія перыяды майго жыцьця мяне можна было са спакойным сумленьнем забіць як не-чалавека?
 
1. Хто мае права «людзьмі звацца»?
 
Вольга Шпарага ў артыкуле «К проблеме аборта: философский взгляд» трапна абазначыла цэнтральны пункт нязгоды паміж прыхільнікамі і праціўнікамі забароны абортаў: калі пачынаецца чалавечае жыцьцё?
 
Погляд, што чалавечае жыцьцё пачынаецца ад зачацьця, спадарыня Шпарага залічыла да разраду «рэлігійных», а права на аборт абгрунтавала тым, што «ні ў вучоных адпаведнага профілю, ні ў філосафаў няма аднагалоснага меркаваньня [наконт моманту пачатку жыцьця чалавека]». Сама аўтарка згаданага артыкула запрапанавала два крытэры «быцьця чалавекам»: разумнасьць і цялесная цэльнасьць. Прыгледзьмася гэтым крытэрам.
 
Няясна, што тут маецца на ўвазе пад «разумнасьцю».
 
Ці маецца на ўвазе актуальная разумнасьць (стан інтэлектуальнай актыўнасьці), ці патэнцыйная разумнасьць (магчымасць выконваць разумовыя дзеяньні)? А пры любой інтэрпрэтацыі: якім чынам устанавіць, што Х на нейкім адрэзку часу — «неразумны» (а значыць, яго можна забіць), а на іншым адрэзку — разумны (а значыць, забіваць нельга)? Крыху далей спадарыня Шпарага канстатуе, што «разумнасьць непарыўна зьвязана з цялеснай цэльнасьцю…», але гэтая канстатацыя зусім не праясьняе паняцьця разумнасьці, затое спараджае масу далейшых пытаньняў: што такое «цялесная цэльнасьць»? Чаму яна такая ключавая ў вызначэньні «разумнасьці»? І чаму менавіта гэтая канцэпцыя разумнасьці-цэльнасьці пакладзена ў аснову вызначэньня крытэру быцьця або не-быцця чалавекам?
 
Наконт «разумнасьці» і «цялеснай цэльнасьці» — што ж, будзем шчырымі: сярод вучоных і філосафаў няма кансэнсусу наконт таго, што такое разумнасьць і цэльнасьць. Такім чынам, высьветліўшы, што забарона забіваць ненароджаных дзяцей — гэта чыста рэлігійная пазіцыя, варта б разабрацца, ці забарона забіваць, напрыклад, непаўналетніх, або інвалідаў у любым узросьце, або псіхічна хворых — ці гэта не супярэчыць секулярнай веры?
 
З крытэрыялогіі аўтара «К проблеме аборта…» не вынікае нічога акрэсьленага наконт моманту зьяўленьня чалавечай асобы. Вынікае хіба што толькі наступнае: ня ведаем, калі кандыдат на чалавека становіцца чалавекам.
 
 
2. Вера ў існаваньне чалавека
 
Давайце прыгледзімся да розных імператываў, скіраваных на ахову чалавечага жыцьця:
 
(1) Не забівай габрэяў [бо габрэі — людзі];
 
(2) Не забівай кулакоў і буржуяў [бо кулакі і буржуі — людзі]
 
(3) Не забівай прыгонных сялянаў [бо прыгонныя сяляне — людзі];
 
(4) Не забівай неграў [бо негры — людзі];
 
(5) Не забівай беларусаў [бо беларусы — людзі];
 
(6) Не забівай імігрантаў [бо імігранты — людзі];
 
(7) Не забівай прыхільнікаў абортаў [бо прыхільнікі абортаў — людзі]. Дадамо да гэтага пераліку яшчэ некалькі, крыху іншага тыпу:
 
(8) Не забівай сіротаў, удоваў і бяздомных [бо яны — людзі];
 
(9) Не забівай старых людзей [бо яны — людзі];
 
(10) Не забівай інвалідаў і псіхічна хворых [бо яны — людзі]
 
(11) Не забівай нованароджаных дзяцей [бо яны — людзі].
 
На дадзены момант у секулярным сьвеце, як здаецца, пануе даволі ўстойлівы канэнсус наконт абавязковасьці імператываў (1) — (11). Што праўда, наконт апошняга — (11) — справа не такая ясная.
 
Ня так даўно ў аўтарытэтным часопісе «The Journal of Medical Ethics» быў апублікаваны артыкул біяэтыкаў Мінэрвы і Джубіліяні, у якім яны даводзілі, што нованароджанае дзіця ня можа лічыцца чалавечай асобай у поўным сэньсе слова, такім чынам, бацькі павінны мець права вырашаць, ці забіць гэтае дзіця, ці пакінуць яго пры жыцьці.
 
(12) Не забівай чалавечых эмбрыёнаў [бо чалавечыя эмбрыёны — людзі].
 
У чым праблема з імператывам (12)?
 
Секулярысты хорам адказваюць, што праблема ў тым, што абгрунтавальная тэза (якая тут месьціцца ў квадратных дужках) мае рэлігійны характар, што гэта аб’ект веры, а вера, маўляў, павінна мець прыватны характар. Мяне, як філосафа, цікавіць тут метадалагічнае пытаньне: адкуль ведаем, што імператывы (1) — (11) грунтуюцца на ведах, а імператыў (12) — на веры? А яшчэ: ці распадзел вера — веда або рэлігійнае — навуковае ўвогуле прыдатны да класіфікацыі канстатацыяў тыпу: «Х зьяўляецца чалавекам»?
 
Вось жа ўсе пералічаныя тут імператывы, ад (1) да (12) грунтуюцца ні на чым іншым, як на этычнай веры. У біялагічным плане ўсе пералічаныя вышэй катэгорыі жывых істот (габрэі, беларусы, буржуі, бамжы, сіроты, чалавечыя эмбрыёны і г. д.) належаць да гатунку homo sapiens, але ці ўсім ім прызнаем права называцца чалавекамі — гэта ўжо пытаньне этычнай веры, маральнай сьпеласьці, адвагі, высакароднасьці, г. зн. пазанавуковых каштоўнасьцяў. Некаторыя адмаўляюцца або адмаўляліся прызнаваць людзьмі класавых ворагаў, іншыя — габрэяў, яшчэ іншыя — нованароджаных дзетак.
 
І справа тут ня ў тым, яны не валодалі або не валодаюць адпаведнымі ведамі. Праблема ў тым, што яны ня вераць у існаваньне чалавека: ці то ў габрэі, ці ў негры, ці ў прыгонным селяніне. Нявер’е ў існаваньне чалавека ва ўлоньні маці — праблема дакладна таго ж тыпу.
 
 
3. Прэзумпцыя невінаватасьці і прэзумпцыя чалавечасьці
 
Ня буду арыгінальным, калі зацемлю, што бірка «рэлігійны» ў многіх секулярных асяроддзях выконвае прыкладна такую ж функцыю, што бірка «буржуазны» ў савецкім (дарэчы, наскрозь секулярным) дыскурсе.
 
Калі не хапае аргументаў або не стае інтэлектуальных сілаў для дыскусіі, то часьцяком вельмі зручна ахарактарызаваць нешта як «рэлігійнае» (або, яшчэ лепш, у спалучэньні: «рэлігійна-кансерватыўнае»), каб паставіць кропку і ўхіліцца ад далейшай дыскусіі.
 
Такі падыход заўважаецца і ў ходзе дыскусій вакол абортаў. «Надзяленьне чалавечых эмбрыёнаў чалавечай годнасьцю — гэта чыста рэлігійная пазіцыя». Сказаўшы гэта, некаторыя пачуваюцца звольненымі ад далейшага мысьленьня і спробы крытычна асэнсаваць сказанае імі самімі. А такое асэнсаваньне тут дужа патрэбнае. Бо калі хтось адмаўляецца прызнаць паўстаньне зіготы як крытэр пачатку чалавечага жыцьця, то абавязаны прадставіць і абгрунтаваць альтэрнатыўны крытэр. А паколькі цана магчымай памылкі надзвычай вялікая (жыцьцё чалавека!), то гэты крытэр мусіць спаўняць строгія ўмовы:
 
а) павінен быць дакладны і адназначны ня ў меншай ступені, чым крытэр паўстаньня зіготы;
 
б) павінен зьмяшчаць ясны адказ на пытаньне, па якіх прычынах істота І да моманту М лічыцца не-чалавекам, а ад моманту М — чалавекам;
 
в) адказ на пытаньне, пра які гаворка ў (б) павінен быць абгрунтаваны на 100%.
 
Праціўнікі аховы жыцьця-ад-зачацьця ўжо на этапе (а) маюць сур’ёзныя праблемы. «Разумнасьць», «цялесная цэльнасьць» — такія расплывістыя, падатлівыя на дзясяткі розных інтэрпрэтацый, крытэры тут абсалютна непрымальныя.
 
І тут секулярныя ідэолагі пускаюць у ход свой улюбёны «аргумент»: існуюць розныя погляды наконт пачатку жыцьця чалавека, значыць, аборты дапушчальныя. Чаму гэты аргумент улюбёны, здагадацца няцяжка: вонкава ён выглядае як экспрэсія ліберальнай веры. Толькі вось дзіўнае супадзеньне: гэты тып «лібералізму» вельмі любяць розныя дыктатары, калі заяўляюць кшталту: існуюць розныя погляды наконт таго, што такое дэмакратыя, такім чынам, ня ўмешвайцеся ў нашы ўнутраныя справы, мы маем права ажыцьцяўляць сваё разуменьне дэмакратыі.
 
Пры абмяркоўваньні дылемы чалавек — не-чалавек у дачыненьні да чалавечага эмбрыёну павінны дзейнічаць ня менш строгія прынцыпы, чым пры абмяркоўваньні дылемы невінаваты — вінаваты ў кантэксьце юрыспрудэнцыі.
 
Як ведаем, дзейнічае тут прынцып прэзумпцыі невінаватасьці. Здаецца, усе пагаджаемся, што цяжар доказу ляжыць на тым, хто выступае з тэзай пра вінаватасьць дадзенай асобы (і пастулюе забраць у гэтай асобы свабоды). Уявім сабе пракурора, які прапануе зьняволіць асобу А на тэрмін дзесяці гадоў і абгрунтоўвае гэта такім чынам: Сярод эксьпертаў і сьледчых няма аднагалоснага меркаваньня наконт таго, ці А зьяўляецца невінаватым, значыць, мы маем права пасадзіць А ў турму.
 
У сітуацыі рознагалосьсяў наконт таго, ці чалавечы эмбрыён зьяўляецца чалавекам, прэзумпцыя «быцьця чалавекам» мае безумоўную маральную (а павінна мець і юрыдычную) перавагу, а не наадварот. Калі аналагічная прэзумпцыя дзейнічае ў кантэксьце пазбавіць свабоды — не пазбаўляць свабоды ў дачыненьні да дарослага чалавека, то тым больш павінна дзейнічаць у кантэксьце пазбавіць жыцьця — не пазбаўляць жыцьця ў дачыненьні да нявіннай і бездапаможнай чалавечай істоты. Я асабіста ня бачу падставаў для сумневу, што чалавечы эмбрыён — гэта чалавек, але нават калі і прыняць, што няма пэўнасьці наконт таго, ці гэты эмбрыён — чалавек, то і так больш рацыянальнымі зьяўляюцца паводзіны абаронцаў жыцьця-ад-зачацьця. Тымчасам ірацыянальнымі — прычым небясьпечна ірацыянальнымі — зьяўляюцца тыя, хто стасуюць такое разумаваньне: ніхто не даказаў, што Х — гэта чалавек, значыць, Х-а можна забіць. Цяжар доказу ляжыць на баку прыхільнікаў забіваньня, а не на баку прыхільнікаў захаваньня пры жыцьці. Сумневы (калі ўвогуле яны нечым апраўданыя) наконт таго, ці эмбрыён ёсьць чалавекам — гэта не падстава для апраўдваньня яго забіваньня.
 
Мінімальнага сумневу наконт таго, ці сапраўды чалавечы эмбрыён — не-чалавек, дастаткова, каб забараніць яго забіваньне.
 
Тым часам, каб дазволіць яго забіваньне неабходна 100-працэнтная пэўнасьць, што гэта — не-чалавек.
 
 
4. Аборт як метад вызваленьня жанчыны
 
(13а) Чалавечы эмбрыён — гэта частка жаночага цела…
 
— гэтая канстатацыя зьяўляецца ў тэксьце спадарыні Шпарагі падставай для высновы:
 
(13б) …значыць, жанчына мае права забіць чалавечы эмбрыён.
 
Ну так, у лексіконе расплывістых паняцьцяў (апрача разумнасьці і цялеснай цэльнасьці) не хапала яшчэ аднаго расплывістага паняцьця — часткі. Каб унаявіць яго праблемнасьць, прапаную прыгледзецца, як яно функцыянуе ў розных кантэкстах:
 
(14а) Палец — гэта частка майго цела…
 
(15а) Чалавек — гэта частка грамадзтва…
 
(16а) Жонка — гэта частка сям’і…
 
І цяпер, калі прызнаем універсальную важнасьць аргументу, які адпавядае такой схеме: Y ёсьць часткай Х, значыць, Х мае права зьнішчыць Y, то правамоцнымі павінны быць таксама наступныя высновы:
 
(14б) …значыць, я маю права зьнішчыць свой палец;
 
(15б) …значыць, грамадзтва мае права забіць чалавека;
 
(16б) …значыць, сям’я мае права забіць жонку.
 
Нават калі і пагодзімся з тэзай (13а) (праўда, яна патрабуе далейшых паясьненьняў), то гэта не азначае, што можам пагадзіцца з (13б). Недастаткова сьцьвердзіць, што нешта ёсьць «часткай» нечага, каб апраўдаць яго зьнішчэньне. Ня кожную «частку» можна зьнішчаць, некаторыя часткі зьяўляюцца нечым або некім большым, чым проста часткі. Няпраўда, што ў любым выпадку Цела можа адвольна зьнішчаць і выкідваць свае «часткі»; ёсьць сітуацыі, калі Цела абавязана ахоўваць свае «часткі» і берагчы іх як нешта каштоўнае само-ў-сабе.
 
Ёсьць, аднак, штось інфарматыўнае і адначасова драматычнае ў гэтай фармулёўцы: жанчына мае права забіць частку свайго цела, што прачытваецца амаль як: жанчына мае права забіць частку самой сябе.
 
Бо і сапраўды: аборт — гэта ня што іншае, як зьнішчэньне часткі жанчыны, прычым вельмі істотнай і фундаментальнай: зьнішчэньне яе мацярынскага вымярэньня. Аборт — гэта гвалт над мацярынскім інстынктам; гвалт, які ў плане фізічных, псіхічных і маральных наступстваў ня менш разбуральны і прыніжальны, чым сэксуальны гвалт. І калі ахвярай абортаў № 1 зьяўляецца маленькае, бездапаможнае дзіцятка, то ахвярай № 2 зьяўляецца жанчына, ва ўлоньні якой зьдзяйсьняецца гэтае злачынства.
 
Я ня веру, што «права на аборт» робіць жанчыну шчасьлівейшай, радасьнейшай і свабаднейшай. Сумняюся таксама, што «абортаздольныя» жанчыны больш эмансіпаваныя і аўтаномныя ў адносінах да мужчын. Права на аборт фаварызуе ў першую чаргу пэўны тып мужчын, а менавіта тых, хто зацікаўлены мець у сваім распараджэньні пэўны набор жаночых целаў, якія можна — без абавязкаў і думаньня пра наступствы — адвольна выкарыстоўваць.
 
Права на аборт у сьвядомасьці згаданай катэгорыі мужчын азначае папросту мінімалізацыю адказнасьці за выпадковыя сэксуальныя прыгоды з жанчынамі. Зацяжарала? От там, дробязь, заўжды можаш зрабіць аборт. Рызыка для фізічнага здароўя, пасьляабартыўны сіндром, рызыка бясплоднасьці, маральная траўма — усё гэта ня тычыцца мужчын; расплата за аборт кладзецца, як правіла, на плечы жанчыны.
 
Згодзен з тым, што ў мінулыя стагоддзі правы жанчын шмат дзе і шмат у чым парушаліся, гэтаксама як згодзен, што парушаліся правы пралетарыяту ў ХІХ стагоддзі. Але не пагаджаюся з тым, што «права на аборт» мае для жанчын вызвольны характар — прыкладна па тых самых прычынах, дзеля якіх не лічу, што «дыктатура пралетарыяту» азначала вызваленьне пралетарыяў.
 
У розныя эпохі і ў розных рэлігійна-культурных кантэкстах былі і ёсьць жанчыны, якія паводзілі і паводзяць сябе сапраўды аўтаномна ў дачыненьні да мужчын, якія не дазваляюць карыстацца сабой, высока цэняць свой жаночы і чалавечы гонар. І сёньня, сярод актывістаў pro-life — велізарная колькасьць такіх жанчын. Яны разумеюць, што, змагаючыся супраць забіваньня зачатых дзяцей, змагаюцца адначасова за сваю годнасьць. Змагаюцца за тое, каб жаночае цела было аб’ектам павагі і любові, а не інструментам задавальненьня мужчынскіх прыхамацяў. І вось такія жанчыны сапраўды моцныя, здольныя, у выпадку патрэбы, паставіць мужчыну на месца і эфектыўна заявіць пра свае жаночыя і чалавечыя правы.
 
* * *
 
Так сталася, што — статыстычна беручы — пераважная колькасьць абаронцаў жыцьця зачатых дзяцей месьціцца ўнутры хрысьціянскай супольнасьці. І гэта адзін з тых момантаў, калі сапраўды хочацца ганарыцца прыналежнасьцю да гэтай супольнасьці. Дзейнасьць рухаў pro-life тым больш заслугоўвае на павагу і салідарнасьці, калі зважым, што такая дзейнасьць зазвычай азначае заняцьце нонканфамісцкай пазіцыі, неабходнасьць проціставіцца прэсінгу асяроддзя і даміноўнай ідэалогіі, вымагае адвагі і маральнай рашучасьці.
 
Тым ня менш, трэба памятаць, што кола хрысьціянаў і кола абаронцаў зачатага жыцьця не атаесамляюцца. Ёсьць хрысьціяне (у тым ліку і католікі), якія апраўдваюць альбо і падтрымліваюць практыку абортаў; з другога боку, існуюць агностыкі і атэісты, якія выступаюць за абарону жыцьця чалавека ад самага зачацьця. Адсотак гэтых апошніх вельмі малы, але яны ёсьць. Нямала праціўнікаў абортаў таксама сярод прадстаўнікоў нехрысьціянскіх рэлігій, асабліва юдаізму і ісламу.
 
Усіх абаронцаў жыцьця зачатых дзяцей аб’ядноўвае вера ў вартасьць жыцьця кожнага чалавека, аб’ядноўвае глыбокі маральны боль, трывога за будучыню гуманістычных традыцый і непрыманьне селектыўнага гуманізму, які выбарачна абараняе правы чалавека.
 
Сістэма Orphus
Гэты артыкул чыталі 58 разоў (-ы)