Друк
16.08.2016
Чаму Мітрапаліт Павел узгадаў пра Унію?
 
«Некаторыя кажуць, што нібыта католікі — гэта палякі, італьянцы, а праваслаўныя — гэта Масква, масквічы, а нацыянальная рэлігія беларусаў — унія», — сказаў мітрапаліт Павел 6 жніўня 2016 году ў катэдральным саборы ў Магілёве, на царкоўных урачыстасьцях у гонар праваслаўнага архіяпіскапа Георгія Каніскага, які адзначыўся пераводам уніятаў на праваслаўе. «Патрыярх Кірыл, сустракаючыся з Папам, падпісалі дакумент, у якім асуджаецца унія», — заявіў першаярарх БПЦ. Затым яшчэ адзначыў: унія не зьяўляецца чымсьці, што аб’ядноўвае, а, наадварот, «была страшнай спробай навязаць праваслаўным каталіцкую веру».
 
Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі Мітрапаліт Менскі і Заслаўскі Павел у Магілёве
Крытычнае выказваньне Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі Мітрапаліта Менскага і Заслаўскага Паўла пра Унію, на мой погляд, было б ня вартае такой вялікай увагі, якую яно выклікала ў беларускай грамадзкасьці, бо ня першы ж раз праваслаўныя сьвятары і ярархі паддаюць Унію і грэка-католікаў крытыцы. Гэта ня нова. Што ад гэтага беларускім грэка-католікам? Пабягуць у Расейскую Праваслаўную Царкву? Ды не! Многія з сучасных вернікаў БГКЦ сьвядома зрабілі свой выбар і ня бачаць сябе ў зусім чужым для іх сьвеце расейскага праваслаўя.
 
Але, як грэка-католік, таксама магу сказаць сьледам за праваслаўным ярархам: унія не зьяўляецца нацыянальнай рэлігіяй беларусаў. І нават не таму, што сёньня грэка-католікаў у Беларусі ня шмат. Таму што так гаварыць наогул няправільна, не карэктна.
 
Яшчэ з пэўнай доляй умоўнасьці можна было б сказаць, што хрысьціянства зьяўляецца нацыянальнай рэлігіяй для беларусаў (у тым сэньсе, што не юдаізм, мусульманства ці індуізм і інш.). А унія — гэта наогул не рэлігія. Гэта — акт царкоўнай згоды, саюз, паяднаньне, ліквідацыя даўніх падзелаў некалі адзінай Царквы Хрыстовай. Гэта стан, у якім павінна імкнуцца жыць Царква. Бо такім быў запавет Ісуса Хрыста сваім вучням: «Каб усе былі адно» (Ян 17, 21). Уніі, між іншым, падпісвалі між сабой таксама пратэстанцкія Цэрквы і супольнасьці, і нават праваслаўныя — узгадайце нядаўняе аднаўлененьне еднасьці паміж РПЦ МП і РПЦЗ (за мяжой).
 
Я, як беларус і хрысьціянін, лічу, што мы павінны ганарыцца, што нашыя продкі найбольш востра адчулі патрэбу ў царкоўнай еднасьці паміж хрысьціянамі і абвясьцілі сьвету пра падпісаньне Уніі ў Берасьці ў 1596 годзе ды амаль два з паловай стагоддзі жылі ў хай не зусім дасканалай, але канфесійнай згодзе, пакуль подступам і палітычнымі інтрыгамі Унію не забаранілі расейскія царскія ўлады. Вядома, ня ўсё там было ідэальна, але гэта як у любой сям’і — бываюць і свае праблемы, і крызісы, якія можна вырашаць у духу любові. Як мне бачыцца, вельмі многія беларусы і сёньня лічаць, што Бог адзін і падзел у хрысьціянстве — гэта не нармальна. Простыя праваслаўныя вернікі часта значна больш адкрытыя на еднасьць і згоду за сваіх ярархаў і сьвятароў, калі іх не навучаць іншаму.
 
І калі ўжо мы гаворым сёньня, што была некалі Унія ў Беларусі, то найперш павінны разумець гэта як царкоўна-грамадзкую зьяву ў часы Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, як стан згоды, царкоўнай еднасьці паміж хрысьціянамі розных абрадаў на нашых землях. Хоць, вядома, нярэдка цяпер пад словам «унія» маюць на ўвазе ўласна Ўніяцкую Царкву.
 
Варта адзначыць, што для праваслаўных ярархаў і багасловаў ужываньне слова «унія», «уніяты» замест Грэка-Каталіцкая (ці, калі гістарычна — Уніяцкая) Царква сёньня нават стала прынцыпова важным, бо ў такі спосаб яны падкрэсьліваюць, што не жадаюць вызнаваць Грэка-Каталіцкую Царкву менавіта як Царкву. Для іх гэта ўсяго толькі нейкая няпэўная царкоўная група вернікаў у Рыма-Каталіцкай Царкве, якія адно трымаюцца ўсходняга абраду, а не Царква, з якой таксама трэба лічыцца і весьці дыялог.
 
Калі ж гаварыць пра нацыянальныя рэлігіі, то, паводле агульнапрынятага вызначэньня — гэта рэлігіі, што склаліся ў рамках пэўных дзяржаўных або этнічных супольнасьцяў і якія не атрымалі заўважнага распаўсюджваньня ў іншых народаў. Да такіх можна аднесьці сёньня юдаізм у габрэяў, сінтаізм у Японіі, канфуцыянства і даосізм у Кітаі, індуізм у Індыі. Уніяцтва, а больш правільна — каталіцтва ўсходняга (у нашым выпадку — візантыйскага) абраду, пад гэтае вызачэньне не трапляе, бо царкоўныя уніі з Рымам падпісваліся ў розныя часы і рабілі гэта ня толькі продкі сучасных беларусаў і ўкраінцаў. Таму католікі розных усходніх абрадаў ёсьць сёньня у розных кутках сьвету і сярод самых розных народаў.
 
У часы ВКЛ і Рэчы Паспалітай уніяцтва было адным з некалькіх хрысьціянскіх веравызнаньняў нашых продкаў у тагачаснай дзяржаве. Што праўда — у 17—18 стст. да Ўніяцкай Царквы належала нават большая частка насельніцтва ў межах сучаснай Беларусі (больш за 75%). Сёньня іншая канфесійная сітуацыя, грэка-католікаў ня шмат у Беларусі. Хто тут і дзеля чаго «пастараўся» і якімі метадамі дасягнулі ліквідацыі — гэта ўжо і школьнікі з падручнікаў па гісторыі ведаюць. Праўда, ня ўсе ў беларускіх школах вучыліся (маю на ўвазе найперш Мітрапаліта Паўла) і таму, магчыма, ня ведаюць, на якіх каштоўнасьцях фармавалася беларуская ідэнтычнасьць.
 
Тут выхаванаму ў Расеі першаярарху Беларускай Праваслаўнай Царквы хацелася б зьвярнуць увагу, што ўласна ў тыя «страшныя», як ён кажа, часы, калі ў нашым краі была царкоўная згода — г. зн. Унія, продкі сучасных беларусаў — каталікі грэцкага і рымскага абрадаў утваралі адзіную вялікую хрысьціянскую супольнасьць (разам яны складалі пад 85-90% насельніцтва на тэрыторыі сучаснай Беларусі).
Гэта была ў цэлым адзіная цывілізацыйная рэлігійна-культурная прастора, адкрытая на заходнія ўплывы і ўключаная ў агульнаеўрапейскія культурныя працэсы. І менавіта тады, у 16—18 стст., пачала фармавацца асобная беларуская нацыя. Менавіта тады, у часы «страшнай» Уніі, нашая культура (сакральнае мастацтва, архітэктура, царкоўная музыка, літаратура) і нашая мова пачалі набываць тыя адметныя рысы, што дазволілі вылучыцца беларусам-ліцьвінам сярод некалі адзінай Русі.
Натуральна, што многае было створанае ўласна Ўніяцкай Царквой, якая, нягледзячы на пэўныя паланізатарскія ўплывы, тады і цяпер усё ж трымалася найперш свайго, роднага. Усёй гэтай спадчынай і культурным багацьцем сёньня ганарацца, шануюць і імкнуцца захоўваць для нашчадкаў усе беларусы.
Ці ж нармальна для сучасных беларусаў, незалежна ад іх канфесійнай прыналежнасьці, адмаўляцца ад сваёй спадчыны, створанай у такія «страшныя» часы Уніі, ганіць створанае іхнімі продкамі-ўніятамі?
Гэтую нашую непаўторнасьць і адрознасьць ад іншых усходнеславянскіх суседзяў — украінцаў і, асабліва, расейцаў — не змагла зьнішчыць пасьля скасав
Храм сьв. Сафіі ў Полацку — катэдра полацкіх архібіскупаў, узьведзеная намаганьнямі полацкага ўніяцкага архібіскупа і мітрапаліта Фларыяна Грабніцкага пасьля зьнішчэньня войскамі расейскага цара Пятра.
аньня Уніі нават гвалтоўная (часта ўнутрана павярхоўная) канверсія на чужое, маскоўскае праваслаўе (якое нават мясцовае, беларускае праваслаўе, і дагэтуль намагаецца перарабіць на свой капыл), разам з палітыкай русіфікацыі. Ці варта гаварыць тут пра хрысьціянскую любоў ды ўзор братэрскай згоды, аб’яднаньня, калі ў праваслаўнай Царкве практычна няма месца для сваёй мовы і сваіх традыцыяў, а арыенцір толькі на ўсё чужое, суседзкае? І вось як раз гэта і можна назваць «страшнай спробай навязаць» беларусам чужыя каштоўнасьці.
 
З нагоды сказанага праваслаўным першаярархам пра унію хачу зьвярнуць увагу яшчэ і на іншае. На няпраўду ці, прынамсі, маніпуляцыю, якая прагучала з вуснаў першаярарха БПЦ, які сказаў: «Патрыярх Кірыл, сустракаючыся з Папам, падпісалі дакумент, у якім асуджаецца унія». Размова ідзе пра дакумент, падпісаны царкоўнымі першаярархамі ў лютым 2016 году ў Гаване, які шмат у чым базуецца на праваслаўна-каталіцкай дэкларацыі 1993 году з Баламанду (Ліван).
 
Мітрапаліту Паўлу ды і некаторым іншым каментатарам-«знатакам» Баламандзкай дэкларацыі (у тым ліку грэка-католікам), якую апошнія клянуць за здраду інтарэсаў католікаў усходняга абраду, нагадаю адзін важны факт: ні Ватыкан, ні Папа ад усходніх католікаў ніколі не выракаліся, хоць уніятызм сумесная Дэкларацыя з Баламанду, а сьледам за ёй сёлета і Гаванская, сапраўды, асудзіла. Разам з тым, у 1993 годзе зьмешаная сумесная камісія аўтарытэтных каталіцкіх і праваслаўных багасловаў, накіраваных туды ад розных Цэркваў, насамрэч упершыню прызнала факт існаваньня зьнішчаных камуністычнымі рэжымамі Грэка-Каталіцкіх Цэркваў ва Ўсходняй Еўропе. І гэта там ясна запісана.
 
Але прадстаўніком Расейскай Праваслаўнай Царквы, у адрозьненьне ад многіх іншых праваслаўных, тое кампраміснае Баламандзкае пагадненьне як раз тады не было падпісанае! Не хапіла кіраўніцтву Маскоўскай патрыярхіі мужнасьці і шчырасьці, каб прызнаць, што Грэка-Каталіцкая Царква на тэрыторыі былога СССР і найперш у Заходняй Украіне, насамрэч увесь час жыла ў падпольлі, нягледзячы на ўсе намаганьні і рэпрэсіі РПЦ і КГБ. Як адзначылі ў «Журнале Московской Патриархии», «этот текст является промежуточным рабочим документом Смешанной комиссии по богословскому диалогу, поэтому он не подписывался представителями Церквей», (ЖМП № 12, 1997).
 
І вось — неспадзяванка для Мітрапаліта Паўла, які, мабыць не чытае ўважліва дакументы або мае кароткую памяць: у Гаване ў лютым 2016 году Папа Францішак і Патрыярх Кірыла асудзілі зусім не Грэка-Каталіцкія Цэрквы, створаныя некалі ў выніку падпісаньня царкоўных уніяў, а толькі сам спосаб дасягненьня царкоўнага адзінства праз уніятызм, калі ад адной Царквы адлучалася пэўная яе частка (мітраполія, япархія, парафіі) і далучалася да іншай Царквы. Гэтак было ў мінулым і больш у такі спосаб ня варта спрабаваць аднавіць адзінства Царквы Хрыстовай, сьцьвердзілі сваімі подпісамі ў Гаване Папа і Патрыярх РПЦ сьледам за багасловамі, што распрацоўвалі Баламандзкае пагадненьне. Што важна адзначыць: уніятызм меў месца ня толькі на царкоўным саборы ў Берасьці ў 1596 годзе, але і на зладжаных РПЦ царкоўных сходах у Полацку — у 1839-ым, і ў Львове — у 1946-ым, якія былі арганізаваныя з дапамогай прымусу з боку сьвецкіх уладаў.
 
Але гэтае асуджэньне ўніятызму ў Гаване зусім не адбірае права існаваць і арганічна разьвівацца Грэка-Каталіцкім Цэрквам у сьвеце, а вернікам мець належную душпастырскую апеку, там дзе яны жывуць. І маскоўскія праваслаўныя нарэшце гэта прызналі ў Гаванскім дакуменце!
 
Вось жа зьверхніку праваслаўнай Царквы ў Беларусі варта было б карэктна карыстацца паняцьцем «унія», каб ня блытаць царкоўныя працэсы мінулага з сучаснымі царкоўнымі структурамі і ня ўводзіць людзей у зман. А многім журналістам, якія пішуць пра сучасную Грэка-Каталіцкую Царкву, таксама варта быць больш уважлівымі, выкарыстоўваючы гістарычныя сёньня паняцьці «унія», «уніяты».
 
Ёсьць яшчэ некаторыя незгаданыя ні кім акалічнасьці, якія могуць патлумачыць тое, дзеля чаго праваслаўны першаярарх раптам узгадаў у Беларусі тэму «страшнай» Уніі. Магчыма, гэта ня толькі ў сувязі з вайной ва Ўкраіне і абвастрэньнем расейска-ўкраінскіх стасункаў, у тым ліку і ў царкоўна-рэлігійнай сферы, пра што згадвалі беларускія журналісты.
 
На пачатку ліпеня ў нацыянальным санктуарыюме ў Будславе асабісты пасланец Папы Францішка кардынал Крыштаф Шэнбарн у прысутнасьці дзясяткаў тысячаў вернікаў абодвух абрадаў урачыста перадаў беларускім грэка-католікам рэліквіі сьв. Язафата (Кунцэвіча), архібіскупа Полацкага. А падчас заканчэньня грэка-каталіцкай пілігрымкі з Віцебску ў Полацак на царкоўных урачыстасьцях 17 ліпеня 2016 году было абвешчана пра тое, што ў бліжэйшы час для Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы будуць высьвячаныя адразу два новыя сьвятары.
 
Для БГКЦ гэта важная і не такая частая падзея, асабліва на тэрыторыі самой Беларусі. Тым больш што і свайго біскупа Царква пакуль ня мае і наўпрост падпарадкавана Апостальскай Сталіцы ў Рыме. Менавіта там даюць дабро і ўзгадняюць, які грэка-каталіцкі біскуп і дзе высьвяціць для БГКЦ новага сьвятара. Па часе гэта мае супасьці яшчэ і з прыездам у Беларусь новага Апостальскага нунцыя ў Рэспубліцы Беларусь.
 
Асаблівасьці разьвіцьця царкоўных структураў Каталіцкай Царквы на постсавецкай прасторы і ў Беларусі ў прыватнасьці, на так званай «праваслаўнай кананічнай тэрыторыі», сёньня такія, што Ватыкану даводзіцца шмат чаго дыпламатычна ўзгадняць і з сьвецкімі ўладамі краіны, і з Расейскай Праваслаўнай Царквой. Калі ў апошні час з сьвецкімі ўладамі Беларусі ў Ватыкана заўважны значны прагрэс, больш таго — яны настойліва запрашаюць у Беларусь Папу, то праваслаўныя па-ранейшаму вельмі негатыўна глядзяць на любую актывізацыю дзейнасьці католікаў. Вядома, яшчэ больш ім не даспадобы справа Уніі, якую яны, здавалася, даўно пахавалі, і разьвіцьцё Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы.
 
Вось жа, дапускаю, што крытычныя выказваньні на адрас уніі і рэўнасьць зьверхніка БПЦ Мітрапаліта Паўла ў справе нацыянальнай рэлігіі магла быць выклікана гэтымі абставінамі, на якія праваслаўныя, пэўна, паўплываць ніяк не змаглі.

Ігар Бараноўскі
 
© 2019 Газета "ЦАРКВА"